مقدمه
تحریم‌های اقتصادی یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ برای تغییر رفتار دولت‌ها هستند. این ابزار معمولاً با هدف محدود کردن دسترسی یک کشور به بازارهای بین‌المللی، فناوری‌های پیشرفته، منابع مالی و سرمایه‌گذاری خارجی به کار گرفته می‌شود.
بااین‌حال، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که تحریم‌ها همیشه مطابق با اهداف اولیه طراحان خود عمل نمی‌کنند. گاهی فشار اقتصادی بر یک کشور، فرصت‌های تازه‌ای برای کشورهای ثالث ایجاد می‌کند؛ کشورهایی که نه‌تنها از پیامدهای مستقیم تحریم‌ها فاصله دارند، بلکه می‌توانند از تغییر مسیر تجارت جهانی و جابه‌جایی قدرت اقتصادی بهره‌مند شوند.
روابط چین و روسیه پس از آغاز جنگ اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ نمونه قابل‌توجهی از این وضعیت است.
پس از حمله نظامی روسیه به اوکراین، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و متحدانشان مجموعه گسترده‌ای از محدودیت‌های اقتصادی، بانکی، تجاری و فناوری را علیه مسکو اعمال کردند.
بسیاری از شرکت‌های غربی بازار روسیه را ترک کردند، دسترسی بانک‌های روسی به بخشی از نظام مالی بین‌المللی محدود شد و صادرات کالاهای حساس و فناوری‌های پیشرفته به این کشور با موانع جدی روبه‌رو شد.
همچنین، محدودیت‌های مرتبط با صادرات نفت و گاز روسیه باعث شد مسکو برای فروش منابع انرژی خود بیش از گذشته به بازارهای آسیایی، به‌ویژه چین و هند، متکی شود.
در چنین شرایطی، چین به یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی روسیه تبدیل شد. پکن توانست بخشی از خلأ ایجادشده در بازار روسیه را با صادرات خودرو، ماشین‌آلات، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای مصرفی پر کند.
از طرف دیگر، شرکت‌های چینی به منابع انرژی روسیه دسترسی پیدا کردند و امکان خرید نفت و برخی دیگر از محصولات انرژی را با شرایط تجاری مطلوب‌تری به دست آوردند.
در همین دوره، استفاده از یوآن در مبادلات تجاری دو کشور افزایش یافت و وابستگی روسیه به دلار و یورو در بخش‌هایی از تجارت خارجی کاهش پیدا کرد.
بااین‌حال، پاسخ به این سؤال که آیا چین برنده تحریم‌های روسیه است، به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد.
افزایش حجم تجارت به‌تنهایی به معنای پیروزی اقتصادی نیست. چین در کنار فرصت‌های جدید، با خطر تحریم‌های ثانویه آمریکا، محدودیت‌های بانکی، نوسانات بازار انرژی و افزایش وابستگی اقتصادی روسیه به خود روبه‌رو شده است.
علاوه بر این، داده‌های سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که تجارت دوجانبه دو کشور پس از چند سال رشد، برای نخستین بار کاهش یافته است.
بنابراین، باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد: نخست، منافعی که چین از تحریم‌های روسیه به دست آورده است؛ دوم، هزینه‌ها و خطرهایی که این همکاری برای اقتصاد چین ایجاد کرده؛ و سوم، میزان موفقیت راهبردی پکن در تبدیل بحران روسیه به فرصتی برای افزایش نفوذ جهانی خود.
فرضیه اصلی این مقاله آن است که چین یکی از مهم‌ترین بهره‌برداران اقتصادی و ژئوپلیتیکی تحریم‌های روسیه بوده، اما نمی‌توان آن را برنده مطلق این تحولات دانست. برای اثبات این فرضیه، باید تجارت انرژی، صادرات صنعتی، نظام مالی، روابط سیاسی و پیامدهای بلندمدت تحریم‌ها را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
چرا تحریم‌های غرب علیه روسیه به نفع چین تمام شد؟
تحریم‌های اقتصادی روسیه، ساختار روابط تجاری این کشور با جهان را به شکل قابل‌توجهی تغییر داد.
پیش از جنگ اوکراین، روسیه روابط اقتصادی گسترده‌ای با کشورهای اروپایی داشت. اتحادیه اروپا یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی روسیه و از مشتریان اصلی نفت، گاز و مواد خام این کشور محسوب می‌شد.
در مقابل، روسیه نیز بخش مهمی از کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات، تجهیزات پیشرفته و محصولات مصرفی خود را از کشورهای اروپایی تأمین می‌کرد.
پس از آغاز جنگ، این ساختار به‌تدریج دچار تغییر شد. محدودیت‌های تجاری و مالی، خروج شرکت‌های خارجی و کاهش همکاری‌های صنعتی باعث شدند روسیه برای تأمین نیازهای اقتصادی خود به شرکای جدیدی روی بیاورد.
چین به دلیل برخورداری از ظرفیت تولید صنعتی گسترده، روابط سیاسی نزدیک‌تر با مسکو و توانایی تأمین طیف متنوعی از کالاها، موقعیت مناسبی برای استفاده از این فرصت داشت.
نکته مهم این است که چین مجبور نبود تمام بازار اروپا را جایگزین کند. کافی بود در بخش‌هایی که روسیه به تأمین‌کنندگان خارجی وابستگی داشت، سهم بیشتری به دست آورد. این اتفاق در بازار خودرو، لوازم الکترونیکی، ماشین‌آلات صنعتی و تجهیزات حمل‌ونقل به‌وضوح مشاهده شد.
خروج شرکت‌های غربی و تصاحب بازار روسیه
یکی از نخستین پیامدهای تحریم‌ها، خروج تعداد زیادی از شرکت‌های غربی از بازار روسیه بود. شرکت‌های فعال در صنایع خودروسازی، فناوری، انرژی، خدمات مالی، خرده‌فروشی و تولید کالاهای مصرفی فعالیت خود را متوقف کردند یا به‌شدت کاهش دادند.
این خروج، فضای رقابتی بازار روسیه را تغییر داد و فرصت قابل‌توجهی برای تولیدکنندگان کشورهای دیگر ایجاد کرد.
شرکت‌های چینی در این میان از موقعیت مناسبی برخوردار بودند. خودروسازان چینی توانستند بخشی از جای خالی برندهای اروپایی، آمریکایی، ژاپنی و کره‌ای را پر کنند. این موضوع تنها به فروش خودرو محدود نبود و قطعات یدکی، تجهیزات تعمیرگاهی، لوازم الکترونیکی و خدمات پس از فروش را نیز دربر گرفت.
بر اساس گزارش مرکز مطالعات اقتصادی و سیاسی شرق، OSW، سهم برندهای چینی از فروش خودروهای جدید در روسیه از حدود ۲ درصد در سال ۲۰۱۹ به حدود ۵۱ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.
این تغییر نشان می‌دهد که تحریم‌ها چگونه می‌توانند ساختار یک بازار داخلی را به سود تأمین‌کنندگان جدید تغییر دهند. البته این افزایش سهم الزاماً به معنای ایجاد سود خالص به همان نسبت نیست؛ زیرا رقابت داخلی، قدرت خرید مصرف‌کنندگان و هزینه‌های واردات نیز بر سودآوری شرکت‌ها اثر می‌گذارند.
افزایش واردات انرژی ارزان چین از روسیه
یکی دیگر از مهم‌ترین مزایای اقتصادی چین، افزایش قدرت چانه‌زنی این کشور در بازار انرژی روسیه بود.
روسیه پیش از جنگ اوکراین بخش مهمی از نفت و گاز خود را به بازارهای اروپایی صادر می‌کرد. با محدود شدن این بازارها، مسکو ناچار شد بخشی از صادرات انرژی خود را به سمت آسیا هدایت کند.
چین از این وضعیت سود برد؛ زیرا روسیه برای حفظ درآمدهای صادراتی خود به خریداران بزرگ و باثبات نیاز داشت. در چنین شرایطی، خریداران چینی می‌توانستند درباره قیمت، شرایط پرداخت و قراردادهای بلندمدت مذاکره کنند و از تخفیف‌های احتمالی بهره ببرند.
گزارش مؤسسه MERICS نشان می‌دهد که تخفیف نفت روسیه برای خریداران چینی در برخی دوره‌ها قابل‌توجه بوده است.
بر اساس برآورد این مؤسسه، میانگین تخفیف خرید نفت روسیه نسبت به قیمت‌های مرجع در فاصله آوریل ۲۰۲۲ تا سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۷ درصد بوده و صرفه‌جویی برآوردی چین از این محل به حدود ۲۱٫۹ میلیارد دلار رسیده است. البته این رقم یک برآورد تحلیلی است و نباید آن را با سود حسابداری قطعی شرکت‌های چینی یکسان دانست.
گسترش صادرات کالاهای صنعتی و فناوری
بازار روسیه پیش از جنگ به‌شدت به واردات برخی کالاهای صنعتی و فناوری از کشورهای توسعه‌یافته وابسته بود.
محدودیت‌های صادراتی غرب، دسترسی روسیه به بخشی از این محصولات را دشوار کرد. چین با برخورداری از زنجیره تأمین گسترده و ظرفیت تولید صنعتی بالا، توانست جایگاه خود را در این بازار تقویت کند.
ماشین‌آلات، تجهیزات الکترونیکی، قطعات خودرو، رایانه‌ها، تلفن‌های همراه و برخی تجهیزات صنعتی از جمله کالاهایی هستند که در تجارت چین و روسیه اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند.
این تغییر به تولیدکنندگان چینی امکان داد در بازاری حضور پیدا کنند که پیش‌تر شرکت‌های غربی سهم قابل‌توجهی از آن را در اختیار داشتند.
البته باید توجه داشت که تمام صادرات چین به روسیه ماهیت فناوری پیشرفته ندارند و نمی‌توان همه آن‌ها را مستقیماً مرتبط با جنگ یا صنایع نظامی دانست. بخشی از این تجارت به نیازهای عادی مصرف‌کنندگان و صنایع غیرنظامی روسیه مربوط است.
چین چگونه از وابستگی اقتصادی روسیه سود می‌برد؟
یکی از مهم‌ترین تغییراتی که پس از تحریم‌های غرب در اقتصاد روسیه اتفاق افتاد، افزایش وابستگی این کشور به چین بود.
روسیه پیش از سال ۲۰۲۲ تلاش می‌کرد روابط اقتصادی خود را میان اروپا، آسیا و سایر مناطق جهان متنوع نگه دارد. اما تحریم‌های گسترده، گزینه‌های تجاری و مالی مسکو را محدود کرد و باعث شد چین به مهم‌ترین شریک اقتصادی آن تبدیل شود.
این وابستگی فقط به خریدوفروش کالا محدود نیست. روسیه برای فروش منابع طبیعی، تأمین کالاهای صنعتی، دسترسی به تجهیزات الکترونیکی، انجام پرداخت‌های بین‌المللی و توسعه برخی زیرساخت‌های اقتصادی به همکاری با چین نیاز بیشتری پیدا کرده است.
در مقابل، چین از این موقعیت برای افزایش قدرت چانه‌زنی خود استفاده می‌کند. به بیان دیگر، پکن در شرایطی قرار گرفته که می‌تواند هم از منابع طبیعی روسیه بهره ببرد و هم در تعیین شرایط همکاری اقتصادی نقش پررنگ‌تری داشته باشد.
بر اساس گزارش مرکز مطالعات شرقی لهستان (OSW)، چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰ درصد از صادرات روسیه و نزدیک به ۳۵ درصد از واردات این کشور را به خود اختصاص داده است. این ارقام در سال ۲۰۲۱ به‌ترتیب حدود ۱۶ و ۲۵ درصد بود. در مقابل، سهم روسیه از تجارت خارجی چین همچنان بسیار محدودتر است. این تفاوت نشان می‌دهد که وابستگی دو کشور متقارن نیست و روسیه در مقایسه با چین به این رابطه نیاز بیشتری دارد.
نفت و گاز؛ مهم‌ترین ابزار قدرت اقتصادی پکن
انرژی یکی از مهم‌ترین پایه‌های روابط اقتصادی چین و روسیه است. چین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان، برای تأمین نیازهای صنعتی و اقتصادی خود به واردات نفت و گاز وابستگی دارد.
روسیه نیز از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان انرژی جهان است و فروش منابع طبیعی بخش مهمی از درآمد ارزی آن را تشکیل می‌دهد.
این هم‌پوشانی منافع باعث شده است که دو کشور در حوزه انرژی همکاری گسترده‌تری داشته باشند. بااین‌حال، تحریم‌های غرب شرایط این همکاری را تغییر داده است.
روسیه به دلیل محدودیت دسترسی به بازار اروپا، ناچار شده سهم بیشتری از منابع انرژی خود را به بازارهای آسیایی عرضه کند. چین نیز از افزایش قدرت انتخاب خود در میان عرضه‌کنندگان انرژی سود برده است.
نفت روسیه برای چین از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه نزدیکی جغرافیایی دو کشور می‌تواند هزینه حمل‌ونقل برخی محموله‌ها را در مقایسه با تأمین‌کنندگان دورتر کاهش دهد.
دوم اینکه قراردادهای بلندمدت و مسیرهای انتقال زمینی و دریایی، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای تأمین انرژی را فراهم می‌کنند.
سوم اینکه تخفیف‌های احتمالی نفت روسیه می‌تواند هزینه تأمین مواد اولیه پالایشگاه‌های چینی را کاهش دهد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، روسیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۱٫۵ درصد از واردات نفت خام چین را تأمین می‌کرد و میانگین واردات روزانه نفت روسیه به چین به حدود ۲٫۲ میلیون بشکه رسیده بود.
این میزان نشان‌دهنده اهمیت روسیه در سبد تأمین انرژی چین است، اما به معنای وابستگی کامل چین به نفت روسیه نیست. پکن همچنان از کشورهای دیگری مانند عربستان سعودی، برزیل و برخی تولیدکنندگان خاورمیانه و آمریکای لاتین نفت وارد می‌کند.
از طرف دیگر، چین در مذاکرات انرژی با روسیه از موقعیت اقتصادی قدرتمندتری برخوردار است. مسکو برای حفظ درآمدهای نفتی خود به مشتریان بزرگ نیاز دارد، درحالی‌که پکن می‌تواند میان چندین تأمین‌کننده مختلف انتخاب کند. همین تفاوت، قدرت چانه‌زنی چین را افزایش می‌دهد.
در حوزه گاز نیز روابط دو کشور اهمیت دارد. خط لوله قدرت سیبری یکی از مهم‌ترین پروژه‌های همکاری انرژی چین و روسیه است که انتقال گاز طبیعی از شرق روسیه به بازار چین را امکان‌پذیر کرده است.
با وجود این، توسعه همکاری گازی به معنای آن نیست که چین تمام پیشنهادهای روسیه را می‌پذیرد. پکن در مذاکرات مربوط به قیمت، ظرفیت انتقال و شرایط قراردادها منافع اقتصادی خود را در اولویت قرار می‌دهد.
تجارت دوجانبه و تغییر مسیر مبادلات روسیه
تحریم‌های غرب باعث شدند مسیر تجارت خارجی روسیه تغییر کند. شرکت‌های اروپایی بسیاری از معاملات خود با روسیه را متوقف کردند و محدودیت‌های بانکی نیز انجام برخی مبادلات را دشوارتر ساخت.
در چنین شرایطی، چین به یکی از اصلی‌ترین مسیرهای تأمین کالا برای اقتصاد روسیه تبدیل شد.
این تغییر ساختاری برای شرکت‌های چینی اهمیت زیادی داشت. آن‌ها توانستند محصولات خود را در بازاری عرضه کنند که دسترسی رقبای غربی به آن محدود شده بود. از طرف دیگر، شرکت‌های روسی نیز به بازار بزرگ چین برای فروش نفت، گاز، زغال‌سنگ، فلزات و مواد خام دسترسی بیشتری پیدا کردند.
نکته مهم این است که تجارت دو کشور تنها از نظر حجم رشد نکرد، بلکه ترکیب آن نیز تغییر یافت.
صادرات چین به روسیه عمدتاً شامل کالاهای صنعتی و ساخته‌شده است، درحالی‌که صادرات روسیه به چین بیشتر بر منابع طبیعی و مواد اولیه تکیه دارد.
این الگو می‌تواند برای چین مزیت اقتصادی ایجاد کند؛ زیرا پکن در یک طرف رابطه، محصولات دارای ارزش افزوده بالاتر را عرضه می‌کند و در طرف دیگر به منابع اولیه موردنیاز صنایع خود دسترسی دارد.
در مقابل، روسیه برای تأمین بخش بزرگی از نیازهای صنعتی و مصرفی خود به کالاهای وارداتی چین وابسته‌تر شده است.
افزایش نقش یوآن در اقتصاد روسیه
یکی از مهم‌ترین نتایج تحریم‌های مالی روسیه، کاهش استفاده از دلار و یورو در بخشی از مبادلات خارجی این کشور بود.
محدودیت دسترسی به نظام بانکی غرب و نگرانی از مسدود شدن دارایی‌ها، مسکو را به سمت استفاده بیشتر از ارزهای جایگزین سوق داد.
یوآن چین در این میان به یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها تبدیل شد. افزایش استفاده از یوآن در مبادلات تجاری روسیه، به پکن اجازه داد نقش بین‌المللی پول ملی خود را تقویت کند. این موضوع از نظر راهبردی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا چین سال‌ها تلاش کرده است وابستگی تجارت جهانی به دلار را کاهش دهد و جایگاه یوآن را در مبادلات بین‌المللی گسترش دهد.
بر اساس پژوهشی منتشرشده در مرکز تحقیقات سیاست اقتصادی اروپا (CEPR)، سهم یوآن در ارزش واردات روسیه از کمتر از ۴ درصد در سال ۲۰۲۱ به بیش از یک‌سوم در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ افزایش یافت.
این پژوهش نشان می‌دهد که تحریم‌ها، افزایش هزینه استفاده از ارزهای غربی و توسعه زیرساخت‌های مالی دوجانبه از عوامل اصلی این تغییر بوده‌اند.
بااین‌حال، استفاده از یوآن محدودیت‌هایی نیز دارد. این ارز تحت مدیریت و کنترل سرمایه چین قرار دارد و نمی‌توان آن را کاملاً مشابه دلار یا یورو از نظر قابلیت تبدیل و آزادی نقل‌وانتقال دانست.
بنابراین، روسیه با جایگزین کردن بخشی از مبادلات دلاری خود با یوآن، از یک نوع وابستگی مالی فاصله گرفته، اما در مقابل وابستگی بیشتری به نظام پولی چین پیدا کرده است.
از دیدگاه پکن، این اتفاق یک موفقیت ژئوپلیتیکی محسوب می‌شود. چین بدون نیاز به تغییر فوری ساختار نظام مالی جهانی، توانسته است در بخشی از تجارت بین‌المللی سهم بیشتری برای پول ملی خود ایجاد کند.
آیا چین به تأمین‌کننده اصلی فناوری روسیه تبدیل شده است؟
فناوری یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی است که تحریم‌های غرب تأثیر مستقیمی بر آن گذاشته‌اند.
اقتصاد روسیه در بسیاری از صنایع پیشرفته به واردات تجهیزات، قطعات الکترونیکی و ماشین‌آلات خارجی نیاز دارد. محدودیت‌های صادراتی آمریکا و اتحادیه اروپا، دسترسی روسیه به برخی از این محصولات را دشوار کرده است.
در چنین شرایطی، چین به یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان کالاهای فناوری و صنعتی برای روسیه تبدیل شده است. این موضوع به‌ویژه در حوزه رایانه، تجهیزات مخابراتی، قطعات الکترونیکی، ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی اهمیت دارد.
بر اساس گزارش OSW، سهم چین از واردات روسیه در برخی گروه‌های ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات و قطعات یدکی به حدود ۹۰ درصد رسیده است.
این میزان نشان‌دهنده تغییر جدی ساختار تأمین کالا در اقتصاد روسیه است. البته این رقم به همه واردات صنعتی روسیه مربوط نمی‌شود و نباید آن را به کل بخش فناوری تعمیم داد.
یکی از موضوعات حساس در این زمینه، کالاهای دومنظوره است. کالاهای دومنظوره محصولاتی هستند که هم کاربرد غیرنظامی دارند و هم ممکن است در صنایع نظامی مورد استفاده قرار گیرند.
تراشه‌های تایوان و شرکت TSMC؛ چگونه یک جزیره کوچک به قلب اقتصاد و سیاست جهانی تبدیل شده است؟
برای مثال، برخی تراشه‌ها، قطعات الکترونیکی، ماشین‌آلات دقیق، تجهیزات مخابراتی و ابزارهای صنعتی می‌توانند در تولید محصولات غیرنظامی و نظامی کاربرد داشته باشند.
اتحادیه اروپا در فهرست کنترل‌های صادراتی خود، گروه‌هایی از این محصولات را به دلیل امکان استفاده در صنایع نظامی روسیه محدود کرده است.
هدف از این اقدامات، کاهش دسترسی صنایع نظامی روسیه به فناوری‌های ضروری و جلوگیری از تقویت توان تولید تسلیحاتی این کشور است.
البته نباید تصور کرد که چین می‌تواند تمام فناوری‌های غربی را به‌راحتی جایگزین کند. در برخی حوزه‌ها، به‌ویژه نیمه‌رساناهای پیشرفته، نرم‌افزارهای تخصصی و تجهیزات تولید تراشه، محدودیت‌های فنی و تجاری همچنان وجود دارد.
همچنین، شرکت‌های چینی در صورت همکاری با نهادهای تحریم‌شده روسیه ممکن است با محدودیت‌های آمریکا و اروپا روبه‌رو شوند.
بنابراین، چین توانسته است بخشی از نیازهای فناوری روسیه را تأمین کند، اما این موضوع به معنای استقلال کامل روسیه از فناوری‌های غربی نیست.
نقش چین در دور زدن تحریم‌های غرب
یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در روابط اقتصادی چین و روسیه، نقش شرکت‌های چینی در کاهش اثر تحریم‌های غرب است. پس از اعمال محدودیت‌های تجاری، برخی کالاها و تجهیزات از طریق کشورهای ثالث یا شبکه‌های تجاری پیچیده‌تر به روسیه منتقل شده‌اند.
در این میان، باید میان تجارت قانونی با روسیه و دور زدن غیرقانونی تحریم‌ها تفاوت قائل شد. هر کالایی که از چین به روسیه صادر می‌شود، الزاماً نقض تحریم نیست.
بسیاری از محصولات مصرفی و صنعتی در چارچوب قوانین تجاری قابل‌صدور هستند. بااین‌حال، صادرات برخی کالاهای حساس به شرکت‌ها یا نهادهای تحریم‌شده می‌تواند مشمول محدودیت‌های قانونی باشد.
گزارش‌های کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین نشان می‌دهند که برخی شبکه‌های تجاری از شرکت‌های واسطه، مسیرهای حمل‌ونقل غیرشفاف و سازوکارهای مالی پیچیده برای تسهیل تجارت نفت و کالاهای حساس استفاده کرده‌اند.
در بخش انرژی نیز استفاده از ناوگان سایه و شرکت‌های واسطه برای انتقال نفت روسیه مورد توجه نهادهای نظارتی قرار گرفته است.
از نظر اقتصادی، این شبکه‌ها می‌توانند هزینه تجارت روسیه را افزایش دهند، اما در عین حال مانع توقف کامل صادرات و واردات این کشور شوند. برای چین نیز چنین سازوکارهایی ممکن است فرصت تجاری ایجاد کنند، ولی خطر حقوقی و مالی آن‌ها قابل‌توجه است.
یکی از ابزارهای مهم غرب برای مقابله با این روند، تحریم‌های ثانویه است. تحریم ثانویه به محدودیت‌هایی گفته می‌شود که می‌توانند شرکت‌ها و اشخاص کشورهای ثالث را به دلیل همکاری مشخص با افراد یا نهادهای تحریم‌شده هدف قرار دهند.
این سیاست برای چین اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا شرکت‌های بزرگ این کشور به بازار آمریکا، نظام بانکی بین‌المللی و فناوری‌های غربی وابستگی دارند. در نتیجه، بسیاری از مؤسسات مالی چینی تمایلی ندارند به‌خاطر همکاری با طرف‌های روسی، دسترسی خود به بازارهای بزرگ‌تر را به خطر بیندازند.
آمار تجارت چین و روسیه پس از آغاز جنگ اوکراین
برای بررسی میزان موفقیت چین در استفاده از تحریم‌های روسیه، آمار تجارت دوجانبه اهمیت زیادی دارد. این داده‌ها نشان می‌دهند که روابط اقتصادی دو کشور پس از سال ۲۰۲۲ رشد چشمگیری داشته، اما این رشد در سال ۲۰۲۵ متوقف شده است.
بر اساس داده‌های اداره کل گمرک چین، ارزش تجارت کالایی دو کشور از حدود ۱۰۷٫۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ به ۲۴۴٫۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسید. این رقم تقریباً ۲٫۳ برابر سطح سال ۲۰۲۰ است.
اما در سال ۲۰۲۵، تجارت دو کشور کاهش یافت و به حدود ۲۲۸٫۱ میلیارد دلار رسید. این کاهش ۶٫۹ درصدی نشان می‌دهد که رشد تجارت چین و روسیه روندی کاملاً یک‌طرفه و بدون محدودیت نبوده است.
جدول ۱. روند تجارت کالایی چین و روسیه
|
سال |
صادرات چین به روسیه (میلیارد دلار) |
واردات چین از روسیه (میلیارد دلار) |
مجموع تجارت |
|---|---|---|---|
|
۲۰۲۰ |
۵۰٫۶ |
۵۷٫۲ |
۱۰۷٫۸ |
|
۲۰۲۱ |
۶۷٫۶ |
۷۹٫۳ |
۱۴۶٫۹ |
|
۲۰۲۲ |
۷۶٫۱ |
۱۱۴٫۱ |
۱۹۰٫۳ |
|
۲۰۲۳ |
۱۱۱ |
۱۲۹٫۱ |
۲۴۰٫۱ |
|
۲۰۲۴ |
۱۱۵٫۵ |
۱۲۹٫۳ |
۲۴۴٫۸ |
|
۲۰۲۵ |
۱۰۳٫۳ |
۱۲۴٫۸ |
۲۲۸٫۱ |
منبع: داده‌های اداره کل گمرک چین، بازنشرشده در گزارش Steppe & Silk Research، اکتبر ۲۰۲۶.
این آمار چند نکته مهم را آشکار می‌کند. نخست اینکه افزایش تجارت دو کشور از سال ۲۰۲۲ به بعد با تغییر مسیر مبادلات روسیه ارتباط مستقیم داشته است.
دوم اینکه چین در این دوره توانسته است صادرات صنعتی خود را به بازار روسیه افزایش دهد.
سوم اینکه کاهش تجارت در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد ظرفیت رشد این رابطه نامحدود نیست.
چرا تجارت چین و روسیه در سال ۲۰۲۵ کاهش یافت؟
یکی از عوامل مهم کاهش تجارت در سال ۲۰۲۵، افت صادرات خودروهای چینی به روسیه بود. پس از خروج بسیاری از خودروسازان غربی، برندهای چینی به‌سرعت سهم خود را در بازار روسیه افزایش دادند. بااین‌حال، رشد سریع واردات خودرو به اشباع نسبی بازار، کاهش تقاضا و افزایش محدودیت‌های وارداتی روسیه منجر شد.
طبق داده‌های گمرک چین، ارزش صادرات خودرو به روسیه از حدود ۲۵٫۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۱۳٫۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ کاهش یافت؛ یعنی نزدیک به ۴۹ درصد افت. این کاهش بخش بزرگی از افت صادرات کلی چین به روسیه را توضیح می‌دهد.
عامل دیگر، کاهش ارزش واردات انرژی روسیه از سوی چین بود. ارزش واردات نفت، گاز و زغال‌سنگ از روسیه در سال ۲۰۲۵ کاهش یافت. در نتیجه، با وجود باقی ماندن روابط انرژی در سطح قابل‌توجه، ارزش کل تجارت دو کشور نسبت به سال قبل پایین آمد.
این موضوع اهمیت تمایز میان ارزش و حجم تجارت را نشان می‌دهد. ممکن است حجم فیزیکی یک کالای صادراتی تغییر چندانی نکند، اما با کاهش قیمت جهانی، ارزش دلاری تجارت آن کاهش یابد.
چرا رابطه اقتصادی چین و روسیه یک رابطه برابر نیست؟
در ظاهر، همکاری اقتصادی چین و روسیه یک مشارکت راهبردی میان دو قدرت بزرگ محسوب می‌شود. هر دو کشور با سیاست خارجی آمریکا مخالفت‌هایی دارند، از گسترش نفوذ غرب در نظام بین‌الملل انتقاد می‌کنند و به دنبال افزایش نقش خود در ساختار چندقطبی جهان هستند. بااین‌حال، بررسی شاخص‌های اقتصادی نشان می‌دهد که این همکاری از نظر قدرت اقتصادی و میزان وابستگی، کاملاً متوازن نیست.
چین دارای اقتصادی بسیار بزرگ‌تر، صنعتی متنوع‌تر و دسترسی گسترده‌تری به بازارهای جهانی است. این کشور علاوه بر تجارت با روسیه، روابط اقتصادی گسترده‌ای با اروپا، آمریکا، کشورهای آسیایی و اقتصادهای نوظهور دارد.
در مقابل، روسیه پس از تحریم‌های گسترده غرب، بخش مهمی از گزینه‌های اقتصادی خود را از دست داده و به بازار چین وابستگی بیشتری پیدا کرده است.
این تفاوت به چین اجازه می‌دهد در مذاکرات تجاری دست بالاتری داشته باشد. برای مثال، روسیه ممکن است به فروش نفت و گاز خود به چین نیاز فوری داشته باشد، اما چین می‌تواند از میان چندین تأمین‌کننده انرژی انتخاب کند. همین مسئله قدرت چانه‌زنی پکن را افزایش می‌دهد.
موضوع دیگر، ساختار صادرات دو کشور است. چین عمدتاً محصولات صنعتی، ماشین‌آلات، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای ساخته‌شده به روسیه صادر می‌کند.
روسیه نیز بخش قابل‌توجهی از صادرات خود به چین را به نفت، گاز، زغال‌سنگ، فلزات و مواد اولیه اختصاص داده است.
این تفاوت در ساختار تجاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا صادرات محصولات صنعتی معمولاً امکان ایجاد ارزش افزوده و اشتغال در زنجیره‌های تولیدی گسترده‌تری را فراهم می‌کند. در مقابل، وابستگی بیش از حد به صادرات منابع طبیعی می‌تواند اقتصاد صادرکننده را در برابر نوسانات قیمت جهانی آسیب‌پذیر کند.
از طرف دیگر، وابستگی روسیه به بازار چین می‌تواند در بلندمدت به کاهش استقلال اقتصادی این کشور منجر شود. روسیه ممکن است برای حفظ صادرات انرژی خود مجبور شود شرایط قیمتی و تجاری مطلوب چین را بپذیرد. در چنین وضعیتی، پکن نه‌تنها یک شریک تجاری، بلکه به یکی از تعیین‌کنندگان اصلی شرایط اقتصادی مسکو تبدیل می‌شود.
بنابراین، می‌توان گفت رابطه چین و روسیه بیشتر از آنکه یک مشارکت کاملاً برابر باشد، نوعی همکاری نامتقارن است که در آن چین از قدرت اقتصادی و تنوع روابط بین‌المللی بیشتری برخوردار است.
هزینه‌ها و ریسک‌های اقتصادی چین از همکاری با روسیه
اگرچه تحریم‌های روسیه فرصت‌های مهمی برای چین ایجاد کرده‌اند، اما این فرصت‌ها بدون هزینه نیستند. یکی از اشتباهات رایج در تحلیل روابط دو کشور این است که تمام پیامدهای اقتصادی تحریم‌ها را به‌عنوان سود چین در نظر می‌گیرند. درحالی‌که همکاری با یک اقتصاد تحریم‌شده می‌تواند ریسک‌های مالی، تجاری، سیاسی و فناوری قابل‌توجهی ایجاد کند.
چین برخلاف روسیه، اقتصادی به‌شدت درهم‌تنیده با نظام تجارت جهانی دارد. این کشور به صادرات کالا، واردات مواد اولیه، سرمایه‌گذاری خارجی و دسترسی به بازارهای بزرگ بین‌المللی وابسته است. بنابراین، هرگونه محدودیت گسترده علیه شرکت‌های چینی می‌تواند پیامدهایی فراتر از تجارت با روسیه داشته باشد.
خطر تحریم‌های ثانویه آمریکا و اروپا
مهم‌ترین ریسک برای شرکت‌های چینی، احتمال قرار گرفتن در فهرست تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپاست.
شرکت‌هایی که در تأمین کالاهای حساس برای صنایع نظامی روسیه نقش داشته باشند یا با نهادهای تحریم‌شده همکاری کنند، ممکن است با محدودیت‌های مالی و تجاری مواجه شوند.
برای شرکت‌های بزرگ چینی، چنین محدودیت‌هایی می‌تواند بسیار پرهزینه باشد. این شرکت‌ها معمولاً در چندین بازار بین‌المللی فعالیت دارند و به بانک‌های جهانی، سرمایه‌گذاران خارجی، فناوری‌های پیشرفته و شبکه‌های حمل‌ونقل بین‌المللی نیازمند هستند.
به همین دلیل، برخی شرکت‌ها و بانک‌های چینی ترجیح می‌دهند همکاری خود با طرف‌های روسی را محدود کنند تا دسترسی آن‌ها به بازارهای غربی به خطر نیفتد.
گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین به نمونه‌هایی از عقب‌نشینی شرکت‌های بزرگ انرژی چین از برخی معاملات نفتی روسیه پس از تشدید تحریم‌ها اشاره کرده است.
این موضوع نشان می‌دهد که حتی روابط نزدیک سیاسی نیز نمی‌تواند نگرانی‌های اقتصادی شرکت‌های بزرگ را به‌طور کامل از بین ببرد.
محدودیت‌های نظام بانکی و پرداخت‌های بین‌المللی
یکی دیگر از چالش‌های چین، دشواری انجام معاملات مالی با روسیه است. تحریم بانک‌های روسی و محدودیت دسترسی برخی مؤسسات مالی این کشور به شبکه‌های بین‌المللی، انتقال پول را پیچیده‌تر کرده است.
اگرچه استفاده از یوآن و روبل بخشی از این مشکل را کاهش داده، اما تمام موانع مالی برطرف نشده‌اند. بانک‌های چینی باید هم‌زمان ریسک‌های قانونی، تجاری و اعتباری معاملات خود را مدیریت کنند.
برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ پس از تهدید آمریکا به اعمال تحریم‌های ثانویه، گزارش‌هایی از توقف یا تأخیر گسترده در پرداخت‌های برخی معاملات تجاری میان چین و روسیه منتشر شد. این اتفاق نشان داد که حتی زمانی که دو کشور از ارزهای ملی استفاده می‌کنند، نگرانی از محدودیت‌های مالی غرب همچنان می‌تواند بر تجارت آن‌ها اثر بگذارد.
محدودیت تقاضای بازار روسیه
روسیه بازاری مهم برای تولیدکنندگان چینی است، اما اندازه آن در مقایسه با بازارهای جهانی محدود است. اقتصاد چین برای حفظ رشد بلندمدت به بازارهای گسترده‌تری نیاز دارد و نمی‌تواند تمام ظرفیت صادراتی خود را بر تقاضای روسیه متمرکز کند.
کاهش صادرات خودرو در سال ۲۰۲۵ نمونه‌ای از این محدودیت است. شرکت‌های چینی پس از ورود گسترده به بازار روسیه، با کاهش تقاضا، رقابت قیمتی و تغییر سیاست‌های وارداتی این کشور مواجه شدند.
بنابراین، بازار روسیه می‌تواند یک فرصت تجاری مهم باشد، اما به‌تنهایی قادر نیست جایگاه بازارهای بزرگ اروپا، آمریکا و سایر اقتصادهای توسعه‌یافته را برای چین پر کند.
افزایش هزینه‌های سیاسی و دیپلماتیک
چین تلاش می‌کند روابط اقتصادی خود را با کشورهای مختلف حفظ کند و هم‌زمان از تشدید تنش‌های سیاسی جلوگیری کند. همکاری گسترده با روسیه ممکن است این هدف را دشوارتر کند.
کشورهای اروپایی و آمریکا نسبت به نقش برخی شرکت‌های چینی در تأمین کالاهای حساس روسیه نگرانی دارند. اگر این نگرانی‌ها به محدودیت‌های گسترده‌تر تجاری منجر شود، بخشی از منافع اقتصادی چین از بین خواهد رفت.
به همین دلیل، پکن باید میان حفظ روابط راهبردی با مسکو و جلوگیری از آسیب به روابط اقتصادی خود با سایر قدرت‌های جهانی تعادل ایجاد کند.
تأثیر تحریم‌های روسیه بر جایگاه جهانی چین
منافع چین از تحریم‌های روسیه تنها به افزایش صادرات یا خرید انرژی محدود نمی‌شود. این تحولات می‌توانند جایگاه ژئوپلیتیکی چین را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
پکن سال‌هاست تلاش می‌کند نقش خود را در اقتصاد و سیاست بین‌الملل افزایش دهد. توسعه ابتکار کمربند و راه، گسترش تجارت با کشورهای درحال‌توسعه، تقویت همکاری‌های اقتصادی آسیایی و بین‌المللی کردن یوآن بخشی از این راهبرد هستند.
تحریم‌های روسیه شرایطی ایجاد کرده‌اند که چین بتواند برخی از این اهداف را سریع‌تر دنبال کند.
افزایش نفوذ چین در اوراسیا
اوراسیا یکی از مناطق مهم رقابت قدرت‌های جهانی است. روسیه به دلیل وسعت جغرافیایی، منابع طبیعی و موقعیت راهبردی خود، نقش مهمی در این منطقه دارد. بااین‌حال، کاهش روابط اقتصادی مسکو با اروپا و افزایش وابستگی آن به چین، توازن قدرت اقتصادی در اوراسیا را تغییر داده است.
چین می‌تواند از طریق سرمایه‌گذاری، تجارت، توسعه زیرساخت‌ها و همکاری انرژی، نفوذ اقتصادی خود را در این منطقه افزایش دهد.
البته این مسئله به معنای کنترل کامل چین بر روسیه یا منطقه اوراسیا نیست. روسیه همچنان از توان نظامی، منابع طبیعی و ظرفیت سیاسی قابل‌توجهی برخوردار است و تلاش می‌کند استقلال راهبردی خود را حفظ کند.
گسترش استفاده بین‌المللی از یوآن
یکی از اهداف بلندمدت چین، کاهش وابستگی اقتصاد جهانی به دلار آمریکا و افزایش نقش یوآن در مبادلات بین‌المللی است.
تحریم‌های روسیه نشان دادند که وابستگی بیش از حد به ارزهای خارجی و زیرساخت‌های مالی تحت نفوذ کشورهای دیگر می‌تواند یک آسیب‌پذیری جدی برای اقتصادها ایجاد کند. در نتیجه، برخی کشورها به دنبال تنوع‌بخشی به ذخایر ارزی و روش‌های پرداخت خود هستند.
افزایش استفاده روسیه از یوآن یکی از نتایج این روند است. این موضوع به چین کمک می‌کند تا تجربه استفاده بین‌المللی از پول ملی خود را گسترش دهد.
بااین‌حال، یوآن هنوز با محدودیت‌هایی در زمینه تبدیل‌پذیری، آزادی جریان سرمایه و عمق بازارهای مالی روبه‌رو است. بنابراین، افزایش استفاده از این ارز در تجارت روسیه به معنای پایان سلطه دلار در نظام مالی جهانی نیست.
تقویت موقعیت چین در برابر آمریکا
یکی دیگر از ابعاد مهم این تحولات، رقابت راهبردی چین و آمریکاست. واشنگتن از ابزارهای مالی، تجاری و فناوری برای محدود کردن توان اقتصادی و نظامی رقبای خود استفاده می‌کند. تحریم روسیه نمونه‌ای از کاربرد گسترده این ابزارهاست.
چین از تجربه روسیه درس‌های مهمی درباره آسیب‌پذیری نظام مالی و زنجیره تأمین بین‌المللی گرفته است. این کشور در سال‌های اخیر توجه بیشتری به امنیت زنجیره تأمین، تولید داخلی فناوری‌های حساس و تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت خارجی نشان داده است.
همکاری با روسیه نیز می‌تواند به چین کمک کند تا در حوزه انرژی و برخی مواد اولیه، گزینه‌های تأمین بیشتری در اختیار داشته باشد.
بااین‌حال، نباید تصور کرد که چین از تحریم‌های روسیه به‌طور کامل برای مقابله با آمریکا استفاده می‌کند. پکن همچنان به روابط اقتصادی گسترده با بازارهای غربی نیاز دارد و نمی‌خواهد منافع تجاری خود را با ورود به یک تقابل اقتصادی تمام‌عیار به خطر بیندازد.
آیا چین واقعاً برنده نهایی تحریم‌های روسیه است؟
برای پاسخ دقیق به این سؤال، باید میان برنده اقتصادی، برنده تجاری و برنده ژئوپلیتیکی تفاوت قائل شویم.
از منظر اقتصادی، چین توانسته است به منابع انرژی روسیه دسترسی پیدا کند و در برخی دوره‌ها از تخفیف‌های نفتی بهره ببرد. همچنین، افزایش صادرات صنعتی و حضور گسترده‌تر شرکت‌های چینی در بازار روسیه، فرصت‌های تجاری جدیدی برای پکن ایجاد کرده است.
از منظر تجاری، چین توانسته است بخشی از بازارهایی را که پیش‌تر در اختیار شرکت‌های غربی بود، تصاحب کند. رشد سهم برندهای چینی در بازار خودرو روسیه و افزایش سهم چین در تأمین ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی، نمونه‌هایی از این تحول هستند.
از منظر ژئوپلیتیکی نیز افزایش وابستگی روسیه به چین، قدرت چانه‌زنی پکن را تقویت کرده است. روسیه برای فروش منابع طبیعی و تأمین بسیاری از کالاهای موردنیاز خود به همکاری با چین نیاز بیشتری دارد.
اما این مزایا به معنای پیروزی کامل چین نیست.
نخست اینکه اقتصاد روسیه با مشکلات ساختاری و محدودیت‌های بلندمدت روبه‌روست. کاهش دسترسی به فناوری‌های پیشرفته، محدودیت سرمایه‌گذاری خارجی و افزایش هزینه‌های تجارت می‌تواند ظرفیت رشد اقتصادی این کشور را کاهش دهد. چین نیز نمی‌تواند تمام این مشکلات را برطرف کند.
دوم اینکه افزایش تجارت با روسیه ممکن است هزینه‌های سیاسی و اقتصادی برای شرکت‌های چینی ایجاد کند. تحریم‌های ثانویه، محدودیت‌های بانکی و نگرانی از دسترسی به فناوری‌های غربی می‌توانند بخشی از منافع این همکاری را از بین ببرند.
سوم اینکه تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. این مسئله نشان می‌دهد که بازار روسیه ظرفیت نامحدودی برای جذب کالاهای چینی ندارد و برخی از فرصت‌های اولیه ناشی از خروج شرکت‌های غربی ممکن است به‌تدریج محدود شوند.
چهارم اینکه چین باید میان همکاری با روسیه و حفظ روابط اقتصادی خود با سایر قدرت‌های جهانی تعادل برقرار کند. این کشور نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن پیامدهای بین‌المللی، تمام ظرفیت اقتصادی خود را در اختیار مسکو قرار دهد.
از این رو، بهتر است چین را یکی از مهم‌ترین بهره‌برداران تحریم‌های روسیه بدانیم، نه برنده قطعی تمام پیامدهای آن.
نتیجه‌گیری؛ چین از تحریم‌های روسیه سود برد، اما پیروز مطلق نیست
تحریم‌های اقتصادی غرب علیه روسیه یکی از مهم‌ترین تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر را رقم زده‌اند.
این محدودیت‌ها ساختار تجارت خارجی روسیه را تغییر دادند و باعث شدند مسکو برای تأمین کالا، فروش منابع انرژی و دسترسی به نظام مالی بین‌المللی بیش از گذشته به کشورهای آسیایی وابسته شود. در میان این کشورها، چین توانست موقعیتی ویژه به دست آورد.
پکن از چند مسیر اصلی از این تحولات بهره‌مند شد.
نخست، با افزایش خرید نفت و سایر منابع انرژی روسیه، به تأمین‌کننده‌ای نزدیک و در برخی دوره‌ها ارزان‌تر دسترسی پیدا کرد.
دوم، شرکت‌های چینی توانستند بخشی از بازار خودرو، ماشین‌آلات و کالاهای صنعتی روسیه را که پیش‌تر در اختیار شرکت‌های غربی بود، تصاحب کنند.
سوم، استفاده بیشتر از یوآن در مبادلات روسیه به تقویت جایگاه بین‌المللی پول ملی چین کمک کرد.
چهارم، افزایش وابستگی اقتصادی روسیه به چین قدرت چانه‌زنی پکن را در روابط دوجانبه افزایش داد.
با وجود این، بررسی دقیق‌تر داده‌ها نشان می‌دهد که این رابطه برای چین بدون هزینه نیست. خطر تحریم‌های ثانویه، محدودیت‌های بانکی، وابستگی به بازار روسیه و احتمال آسیب به روابط تجاری با غرب از مهم‌ترین چالش‌های پکن هستند.
کاهش ۶٫۹ درصدی تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ نیز نشان می‌دهد که رشد اقتصادی این رابطه نمی‌تواند همواره با سرعت سال‌های نخست پس از جنگ ادامه پیدا کند.
از سوی دیگر، چین و روسیه از نظر قدرت اقتصادی و میزان وابستگی در موقعیت یکسانی قرار ندارند. روسیه برای حفظ صادرات انرژی و تأمین کالاهای صنعتی به چین نیاز بیشتری دارد، درحالی‌که پکن از بازارها و تأمین‌کنندگان متنوع‌تری برخوردار است. همین عدم تقارن باعث شده است چین در مذاکرات اقتصادی دست بالاتری داشته باشد.
در نهایت، می‌توان گفت تحریم‌های روسیه برای چین یک فرصت راهبردی بزرگ ایجاد کرده‌اند؛ فرصتی برای افزایش نفوذ اقتصادی، تقویت جایگاه یوآن، گسترش بازارهای صادراتی و دسترسی بهتر به منابع انرژی.
اما تبدیل این فرصت‌ها به یک پیروزی پایدار، به توانایی چین در مدیریت ریسک‌های بین‌المللی و حفظ روابط اقتصادی متنوع خود بستگی دارد.
بنابراین، پاسخ نهایی به سؤال مقاله مثبت اما مشروط است: چین یکی از برندگان مهم اقتصادی و ژئوپلیتیکی تحریم‌های روسیه بوده است، ولی نه به این معنا که همه طرف‌های دیگر بازنده شده‌اند یا پکن بدون پرداخت هزینه به این موقعیت دست یافته است.
در واقع، تحریم‌های روسیه بیش از آنکه یک پیروزی ساده برای چین باشند، موجب تغییر موازنه اقتصادی میان روسیه، چین و غرب شده‌اند.
پرسش‌های متداول درباره منافع چین از تحریم‌های روسیه
۱. آیا تحریم‌های روسیه باعث ثروتمندتر شدن چین شده است؟
تحریم‌ها فرصت‌های اقتصادی جدیدی برای چین ایجاد کرده‌اند. خرید نفت روسیه با تخفیف، افزایش صادرات کالاهای صنعتی و گسترش حضور شرکت‌های چینی در بازار روسیه از مهم‌ترین این فرصت‌ها هستند. بااین‌حال، نمی‌توان تمام رشد اقتصادی چین را به تحریم‌های روسیه نسبت داد؛ زیرا اقتصاد چین عوامل رشد بسیار گسترده‌تری دارد.
۲. چین از تحریم نفت روسیه چه سودی می‌برد؟
مهم‌ترین منفعت چین، افزایش قدرت چانه‌زنی در خرید انرژی است. روسیه برای حفظ درآمدهای صادراتی خود به خریداران بزرگ نیاز دارد و چین می‌تواند از این موقعیت برای مذاکره درباره قیمت و شرایط قراردادها استفاده کند. همچنین، نزدیکی جغرافیایی دو کشور در برخی مسیرهای انتقال انرژی مزیت لجستیکی ایجاد می‌کند.
۳. آیا چین جایگزین کامل اروپا در اقتصاد روسیه شده است؟
خیر. چین در بسیاری از بخش‌های تجاری و صنعتی به مهم‌ترین شریک روسیه تبدیل شده، اما نمی‌تواند تمام ظرفیت فناوری، سرمایه‌گذاری، خدمات و بازارهای اروپایی را جایگزین کند. برخی فناوری‌های پیشرفته و تجهیزات تخصصی همچنان به منابع محدودی وابسته‌اند و جایگزینی آن‌ها دشوار است.
۴. آیا تحریم‌های روسیه باعث تقویت یوآن چین شده‌اند؟
بله، این تحریم‌ها به افزایش استفاده از یوآن در تجارت خارجی روسیه کمک کرده‌اند. کاهش دسترسی روسیه به دلار و یورو، استفاده از ارزهای ملی را برای دو کشور جذاب‌تر کرده است. بااین‌حال، یوآن هنوز با محدودیت‌های ساختاری در بازارهای مالی بین‌المللی روبه‌روست و جایگزین کامل دلار محسوب نمی‌شود.
۵. آیا چین در آینده نیز از تحریم‌های روسیه سود خواهد برد؟
احتمال ادامه برخی منافع اقتصادی وجود دارد، اما میزان آن به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله ادامه یا تغییر تحریم‌های غرب، وضعیت جنگ اوکراین، قیمت جهانی انرژی، سیاست‌های تجاری روسیه و روابط چین با آمریکا و اروپا. اگر تحریم‌ها تشدید شوند، فرصت‌های بیشتری برای برخی شرکت‌های چینی ایجاد می‌شود، اما خطر تحریم‌های ثانویه نیز افزایش خواهد یافت. در مقابل، کاهش تنش‌ها ممکن است ساختار تجارت روسیه را دوباره تغییر دهد.
منابع و مراجع معتبر مقاله
برای بررسی و راستی‌آزمایی اطلاعات این مقاله، منابع زیر مورد استفاده قرار گرفته‌اند:
-
MERICS – China-Russia Dashboard؛ تحلیل تجارت انرژی، تخفیف نفت روسیه و نقش یوآن.
-
OSW – Russia's Vulnerabilities؛ بررسی وابستگی اقتصادی روسیه به چین.
-
U.S.-China Economic and Security Review Commission – China-Russia Fact Sheet؛ تحلیل روابط اقتصادی و انرژی دو کشور.
-
U.S.-China Economic and Security Review Commission – China's Facilitation of Sanctions and Export Control Evasion؛ بررسی نقش شرکت‌ها و شبکه‌های تجاری در مبادلات روسیه.
-
CEPR – Exorbitant Privilege and Economic Sanctions؛ پژوهش درباره تغییر ارز مبادلات تجاری روسیه.
-
IFN – Chinese Export Gains, EU Export Losses, and Russian Import Reorientation after the 2022 Sanctions؛ بررسی تغییر مسیر واردات روسیه پس از تحریم‌ها.
-
European Commission – Sanctions on Dual-Use Goods؛ مقررات اتحادیه اروپا درباره کالاهای دومنظوره.
-
Steppe & Silk Research – China's Trade with Russia, 2020–2025؛ داده‌های تجارت دوجانبه بر اساس آمار گمرک چین.
