مقدمه
بازار ارز یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد هر کشور است؛ زیرا نرخ ارز تنها قیمت یک واحد پول در برابر پول خارجی نیست، بلکه متغیری است که میتواند بر هزینه تولید، قیمت مواد اولیه، تجارت خارجی، سرمایهگذاری، تأمین مالی، سودآوری شرکتها و حتی تصمیمهای روزمره بنگاههای اقتصادی اثر بگذارد.
اهمیت این موضوع برای بخش خصوصی زمانی بیشتر میشود که شرکتها در محیطی فعالیت کنند که بخشی از مواد اولیه، تجهیزات، ماشینآلات، قطعات یا خدمات مورد نیاز خود را از خارج تأمین میکنند یا درآمدی از صادرات به دست میآورند.
برای یک بنگاه اقتصادی، صرفاً دانستن اینکه نرخ ارز امروز چقدر است کافی نیست.
مدیر شرکت باید بتواند تا حدی پیشبینی کند که در زمان پرداخت بدهی، خرید مواد اولیه، واردات تجهیزات، انعقاد قرارداد صادراتی یا اجرای یک پروژه سرمایهگذاری، نرخ ارز در چه محدودهای قرار خواهد داشت.
هرچه نوسان و عدمقطعیت بیشتر باشد، برنامهریزی اقتصادی دشوارتر میشود.
مطالعات صندوق بینالمللی پول نشان دادهاند که نوسانات نرخ ارز میتواند ریسک و عدمقطعیت معاملات بینالمللی را افزایش دهد و بر تجارت و سرمایهگذاری اثر بگذارد.
در یک مطالعه جدیدتر نیز صندوق بین المللی پول با استفاده از دادههای بنگاهها در اقتصادهای نوظهور نشان داده است که نوسان نرخ دلار میتواند رشد بهرهوری بنگاهها را کاهش دهد و از طریق محدودیتهای مالی، سرمایهگذاری جاری شرکتها را نیز تحت فشار قرار دهد.
بنابراین، وقتی از اهمیت ثبات بازار ارز برای بخش خصوصی سخن میگوییم، منظور لزوماً «ثابت ماندن عدد نرخ ارز» نیست؛ بلکه منظور ایجاد شرایطی است که تغییرات نرخ ارز تا حد امکان قابل پیشبینی، منظم و قابل مدیریت باشد.
در اقتصادی مانند ایران، اهمیت این موضوع دوچندان است. بانک جهانی در گزارشهای خود درباره اقتصاد ایران، رابطه میان تحولات نرخ ارز و تورم را قابل توجه دانسته و نشان داده است که افزایش نااطمینانی اقتصادی میتواند با تغییرات ارزش ریال همراه شود.
همچنین یک مطالعه صندوق بین المللی پول درباره ایران تأکید کرده است که در کنار مزایای انعطافپذیری نرخ ارز برای جذب برخی شوکهای اقتصادی، نوسان کوتاهمدت نرخ ارز میتواند برای اقتصادی با بازارهای مالی و ارزی کمتر توسعهیافته هزینهزا باشد.
در این مقاله از اتاق 24 بررسی میکنیم که چرا ثبات و پیشبینیپذیری بازار ارز برای بخش خصوصی اهمیت دارد، نوسان شدید ارز چگونه بر فعالیت شرکتها اثر میگذارد، چه رابطهای میان نرخ ارز و سرمایهگذاری وجود دارد و چرا سیاستگذار باید میان «انعطافپذیری» و «ثبات» تعادل ایجاد کند.
۱. منظور از ثبات در بازار ارز چیست؟
پیش از بررسی آثار ثبات ارز، باید میان چند مفهوم متفاوت تفکیک قائل شد.
ثبات بازار ارز به این معنا نیست که نرخ ارز باید برای مدت طولانی در یک عدد مشخص باقی بماند. نرخ ارز در هر اقتصادی تحت تأثیر عواملی مانند تورم، بهرهوری، تجارت خارجی، جریان سرمایه، سیاست پولی، وضعیت مالی دولت، قیمت کالاهای صادراتی و شرایط اقتصاد جهانی قرار دارد.
در نتیجه، تغییر نرخ ارز در بسیاری از اقتصادها طبیعی است.
مسئله زمانی ایجاد میشود که تغییرات نرخ ارز:
1- شدید و ناگهانی باشند؛
2- بدون امکان پیشبینی مناسب رخ دهند؛
3- فاصله زیادی میان نرخهای مختلف ایجاد کنند؛
4- امکان برنامهریزی شرکتها را کاهش دهند؛
5- هزینه پوشش ریسک را افزایش دهند؛
6- و باعث شوند قراردادهای اقتصادی بلندمدت با عدمقطعیت بالا مواجه شوند.
به همین دلیل، «ثبات» را بهتر است به معنای کاهش نوسانهای بیقاعده و افزایش قابلیت پیشبینی بازار در نظر گرفت.
این نکته از نظر سیاستگذاری اهمیت زیادی دارد. حتی صندوق بین المللی پول در بررسی وضعیت ایران تأکید کرده است که از یک طرف انعطافپذیری نرخ ارز میتواند به اقتصاد اجازه دهد خود را با شوکهای واقعی مانند تغییر قیمت نفت تطبیق دهد، اما از طرف دیگر، نوسان کوتاهمدت نرخ ارز در اقتصادی با بازارهای مالی و ابزارهای پوشش ریسک محدود میتواند هزینهزا باشد.
بنابراین هدف منطقی، نه لزوماً «ارز کاملاً ثابت» و نه «ارز کاملاً بیثبات» است؛ بلکه ایجاد یک بازار ارز باثبات، شفاف و قابل پیشبینی است.
۲. چرا بخش خصوصی بیش از همه به ثبات ارز نیاز دارد؟
بخش خصوصی معمولاً بر مبنای محاسبات اقتصادی، پیشبینی درآمد و هزینه و ارزیابی ریسک تصمیم میگیرد.
یک شرکت ممکن است برای خرید ماشینآلات، احداث کارخانه، توسعه خط تولید یا ورود به یک بازار جدید چند سال زمان و سرمایه اختصاص دهد.
اگر در این مدت متغیرهای کلیدی مانند نرخ ارز با نوسانهای شدید مواجه شوند، محاسبات اولیه شرکت میتواند به سرعت تغییر کند.
به عبارت دیگر، بخش خصوصی فقط با «سطح نرخ ارز» مواجه نیست؛ بلکه با ریسک نرخ ارز نیز مواجه است.
برای مثال فرض کنیم شرکتی برای واردات یک دستگاه، قراردادی به ارزش ۱۰۰ هزار دلار منعقد کند. اگر نرخ ارز هنگام مذاکره مشخص و نسبتاً پایدار باشد، شرکت میتواند هزینه ریالی پروژه را برآورد کند.
اما اگر نرخ ارز در فاصله عقد قرارداد تا پرداخت چندین بار جهش کند، هزینه نهایی پروژه ممکن است به شکل قابل توجهی تغییر کند.
این مسئله در شرکتهایی که حاشیه سود محدودی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۳. تأثیر ثبات ارز بر برنامهریزی مالی شرکتها
یکی از نخستین آثار ثبات بازار ارز، افزایش امکان برنامهریزی مالی است.
هر شرکت باید بتواند درآمدها، هزینهها، سرمایه در گردش، بدهیها و سرمایهگذاریهای آینده خود را تا حدی برآورد کند.
اگر نرخ ارز بیش از اندازه نوسان داشته باشد، حتی یک شرکت با مدیریت مالی مناسب نیز ممکن است در پیشبینی هزینههای آینده با مشکل مواجه شود.
برای مثال، یک شرکت واردکننده ممکن است قیمت خرید یک کالای خارجی را به دلار بداند، اما قیمت نهایی ریالی آن کالا را نداند. در نتیجه، محاسبه سود واقعی دشوار میشود.
شرکت ممکن است محصولی را امروز با حاشیه سود مناسب بفروشد، اما برای جایگزینی موجودی خود چند ماه بعد مجبور شود هزینه بسیار بیشتری بپردازد.
در چنین شرایطی، مسئله فقط افزایش قیمت نیست؛ بلکه اختلال در چرخه سرمایه در گردش نیز رخ میدهد.
به همین دلیل، ثبات نرخ ارز میتواند به شرکت کمک کند:
1- بودجه سالانه دقیقتری تنظیم کند؛
2- قیمت تمامشده را بهتر محاسبه کند؛
3- سرمایه در گردش مورد نیاز را برآورد کند؛
4- قیمت فروش را منطقیتر تعیین کند؛
5- قراردادهای بلندمدت منعقد کند؛
6- و درباره توسعه کسبوکار تصمیم آگاهانهتری بگیرد.
4. ثبات ارز و کاهش ریسک واردات
بخش مهمی از بنگاههای اقتصادی برای ادامه فعالیت خود به واردات وابستهاند.
این واردات ممکن است شامل مواد اولیه، قطعات، تجهیزات، ماشینآلات، نرمافزار، خدمات فنی یا کالاهای واسطهای باشد.
بنابراین حتی شرکتی که مستقیماً واردکننده کالای نهایی نیست، ممکن است به صورت غیرمستقیم در معرض ریسک ارز قرار داشته باشد.
برای مثال، یک کارخانه داخلی ممکن است تمام محصولات خود را در داخل کشور بفروشد، اما اگر مواد اولیه آن وارداتی باشد، تغییر نرخ ارز مستقیماً بر هزینه تولید آن اثر میگذارد.
در چنین شرایطی، جهش نرخ ارز میتواند زنجیرهای از آثار ایجاد کند:
افزایش نرخ ارز ← افزایش هزینه واردات ← افزایش هزینه تولید ← افزایش نیاز به سرمایه در گردش ← فشار بر قیمت فروش و سودآوری
اگر شرکت نتواند این افزایش هزینه را به مشتری منتقل کند، حاشیه سود آن کاهش خواهد یافت.
اگر هم مجبور شود تمام افزایش هزینه را به قیمت نهایی منتقل کند، ممکن است با کاهش تقاضا مواجه شود.
بنابراین ثبات بازار ارز به شرکتها اجازه میدهد هزینههای وارداتی را با دقت بیشتری در برنامه مالی خود لحاظ کنند.
۵. تأثیر ثبات ارز بر صادرات
ممکن است در نگاه اول تصور شود که افزایش نرخ ارز همیشه برای صادرکنندگان مفید است؛ اما موضوع پیچیدهتر از این است.
افزایش نرخ ارز میتواند در برخی شرایط درآمد ریالی صادرکننده را افزایش دهد، اما اگر این افزایش همراه با بیثباتی شدید باشد، مشکلات دیگری ایجاد میکند.
یک صادرکننده برای فعالیت پایدار به قرارداد، برنامه تولید، تأمین مواد اولیه، حملونقل و دریافت وجه نیاز دارد.
اگر نرخ ارز به شکل غیرقابل پیشبینی تغییر کند، تعیین قیمت قراردادهای صادراتی دشوارتر میشود.
صندوق بین المللی پول در مطالعات مربوط به تجارت خارجی اشاره کرده است که افزایش عدمقطعیت نرخ ارز میتواند ریسک فعالیتهای صادراتی و وارداتی را افزایش دهد و بنگاههای ریسکگریز را به کاهش فعالیت خارجی یا تغییر ترکیب بازارهای خود سوق دهد.
از سوی دیگر، آنکتاد (UNCTAD) نیز تأکید کرده است که کاهش شدید و ناگهانی ارزش پول ملی در اقتصادهای در حال توسعه لزوماً به معنای افزایش متناسب ظرفیت صادراتی نیست؛ زیرا بنگاهها ممکن است همزمان با افزایش رقابتپذیری قیمتی با مشکلات تأمین مالی، کاهش واردات کالاهای سرمایهای و اختلال در تجارت مواجه شوند.
بنابراین برای صادرات، نرخ ارز مناسب و قابل پیشبینی معمولاً از جهشهای شدید و غیرقابل پیشبینی ارزشمندتر است.
۶. ثبات ارز و سرمایهگذاری بخش خصوصی
یکی از مهمترین دلایل اهمیت ثبات بازار ارز برای بخش خصوصی، تأثیر آن بر سرمایهگذاری است.
تصمیم سرمایهگذاری معمولاً مربوط به امروز نیست. یک شرکت ممکن است امروز پولی برای خرید زمین، احداث کارخانه یا خرید تجهیزات پرداخت کند، اما بازگشت سرمایه آن طی چند سال آینده اتفاق بیفتد.
هرچه عدمقطعیت درباره آینده بیشتر باشد، احتمال به تعویق افتادن سرمایهگذاری افزایش مییابد.
در ادبیات اقتصادی، یکی از توضیحات مهم این موضوع «برگشتناپذیری بخشی از سرمایهگذاری» است. وقتی یک شرکت هزینهای را برای کارخانه یا تجهیزات انجام میدهد، در بسیاری از موارد نمیتواند در صورت تغییر شرایط اقتصادی تمام آن هزینه را بدون زیان پس بگیرد.
بانک جهانی در بررسیهای خود درباره رابطه عدمقطعیت و سرمایهگذاری اشاره کرده است که برگشتناپذیری سرمایهگذاری میتواند باعث شود افزایش نااطمینانی و نوسان قیمتها انگیزه سرمایهگذاری را کاهش دهد، بهویژه در اقتصادهای در حال توسعه.
مطالعه صندوق بین المللی پول در سال ۲۰۲۳ نیز با استفاده از دادههای بنگاهها در ۱۶ اقتصاد نوظهور نشان داد که نوسان نرخ دلار با کاهش رشد بهرهوری بنگاهها همراه بوده و از طریق محدودیتهای مالی، سرمایهگذاری جاری را نیز کاهش میدهد؛ این اثر برای شرکتهایی با نقدینگی کمتر و ترازنامه ضعیفتر شدیدتر گزارش شده است.
بنابراین بیثباتی ارز میتواند باعث شود مدیر یک شرکت تصمیم بگیرد:
«فعلاً سرمایهگذاری نکنیم و منتظر بمانیم ببینیم شرایط چه میشود.»
این انتظار، اگر در سطح گسترده رخ دهد، میتواند رشد ظرفیت تولید را کاهش دهد.
۷. ثبات ارز و هزینه تأمین مالی
ریسک ارز فقط به تجارت مربوط نمیشود؛ بلکه میتواند به تأمین مالی شرکتها نیز ارتباط پیدا کند.
برخی شرکتها ممکن است به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بدهی ارزی داشته باشند. در این وضعیت، کاهش ارزش پول داخلی میتواند ارزش ریالی بدهی را افزایش دهد.
مطالعه بانک تسویه بینالمللی یا BIS در سال ۲۰۲۵ با بررسی دادههای هزاران شرکت در اقتصادهای پیشرفته و نوظهور نشان داد که استقراض ارزی در میان شرکتهای بزرگ در هر دو گروه کشورها رایج است و شرکتها از روشهای مختلف برای پوشش ریسک ارز استفاده میکنند؛ با این حال، در برخی اقتصادهای نوظهور، گروهی از شرکتها همچنان در برابر زیان ناشی از کاهش شدید ارزش پول ملی آسیبپذیری بالایی دارند.
فرض کنیم یک شرکت ۱۰ میلیون دلار بدهی داشته باشد.
اگر نرخ ارز تغییر قابل توجهی کند، حتی بدون تغییر در مقدار دلاری بدهی، ارزش ریالی تعهد شرکت افزایش مییابد.
این موضوع میتواند نسبت بدهی شرکت به دارایی و درآمد آن را تغییر دهد و توان بازپرداخت بدهی را کاهش دهد.
در نتیجه، ثبات ارز میتواند یکی از عوامل مهم در کاهش ریسک مالی شرکتها باشد.
۸. چرا شرکتهای کوچک بیشتر آسیبپذیرند؟
تمام شرکتها به یک اندازه توانایی مقابله با نوسان ارز را ندارند.
شرکتهای بزرگتر معمولاً امکانات بیشتری برای مدیریت ریسک دارند. ممکن است واحد مالی حرفهای، دسترسی بهتر به اطلاعات، منابع نقدی بیشتر، تنوع جغرافیایی فعالیت یا امکان استفاده از ابزارهای پوشش ریسک داشته باشند.
اما شرکتهای کوچک و متوسط معمولاً با محدودیتهایی مانند:
1- سرمایه در گردش کمتر؛
2- دسترسی محدودتر به منابع مالی؛
3- قدرت چانهزنی پایینتر؛
4- وابستگی بیشتر به یک یا چند تأمینکننده؛
5- و توان کمتر برای جذب زیانهای ناگهانی
مواجه هستند.
بنابراین نوسان شدید نرخ ارز میتواند برای بنگاههای کوچک هزینه بیشتری ایجاد کند.
این مسئله در کشورهای در حال توسعه مهمتر است، زیرا بازارهای مالی و ابزارهای پوشش ریسک معمولاً نسبت به اقتصادهای مالی توسعهیافته محدودتر هستند.
صندوق بین المللی پول نیز در بررسی ایران به همین محدودیت اشاره کرده و نوسان کوتاهمدت نرخ ارز را به دلیل ضعف نسبی بازارهای مالی و ارزی پرهزینهتر دانسته است.
۹. ثبات ارز و قیمتگذاری کالا و خدمات
یکی دیگر از مسائل مهم بخش خصوصی، قیمتگذاری است.
فرض کنید یک شرکت باید برای محصول خود قیمت تعیین کند، اما بخشی از هزینههای آن وابسته به ارز خارجی است.
اگر شرکت قیمت را بر اساس نرخ فعلی ارز تعیین کند، ممکن است چند هفته بعد هزینه جایگزینی مواد اولیه افزایش یابد.
اگر هم از ابتدا قیمت را بسیار بالا تعیین کند، ممکن است محصول آن در بازار رقابتی نباشد.
این وضعیت یکی از مشکلات مهم اقتصادهای دارای نوسان شدید ارز است: شرکتها دیگر فقط درباره «قیمت محصول» تصمیم نمیگیرند، بلکه مجبور میشوند درباره «قیمت آینده ارز» نیز حدس بزنند.
در نتیجه، نوسان ارز میتواند فرآیند قیمتگذاری را از یک تصمیم اقتصادی به یک تصمیم همراه با ریسک بالا تبدیل کند.
۱۰. ثبات ارز و قراردادهای بلندمدت
بسیاری از فعالیتهای اقتصادی بر قراردادهای بلندمدت استوار هستند.
پروژههای ساختمانی، قراردادهای صنعتی، خرید تجهیزات، پیمانکاری، صادرات، واردات و سرمایهگذاری همگی ممکن است ماهها یا سالها طول بکشند.
در چنین قراردادهایی، طرفین باید درباره هزینه و درآمد آینده برآورد داشته باشند.
وقتی نرخ ارز بیثبات باشد، طرفین ممکن است برای کاهش ریسک به سراغ بندهای تعدیل قیمت، پرداختهای مرحلهای، پیشپرداخت بیشتر یا شروط ارزی بروند.
این راهکارها ممکن است بخشی از ریسک را کاهش دهند، اما در عین حال پیچیدگی قراردادها را افزایش میدهند.
در مقابل، بازار ارز باثباتتر باعث میشود شرکتها بتوانند قراردادهای بلندمدت را با اطمینان بیشتری تنظیم کنند.
۱۱. ثبات ارز و سرمایهگذاری خارجی
نرخ ارز یکی از متغیرهایی است که سرمایهگذاران خارجی هنگام ارزیابی یک پروژه مورد توجه قرار میدهند.
سرمایهگذار خارجی تنها به سود اسمی پروژه نگاه نمیکند؛ بلکه باید بتواند بازده سرمایهگذاری خود را به ارز مورد نظر محاسبه کند.
اگر ارزش پول داخلی کشور به شکل شدید و غیرقابل پیشبینی تغییر کند، بازده سرمایهگذاری برای سرمایهگذار خارجی نیز نامطمئنتر میشود.
مطالعات بانک جهانی درباره رابطه نوسان نرخ ارز و جریان سرمایهگذاری مستقیم خارجی نیز این رابطه را به عنوان یکی از موضوعات مهم محیط سرمایهگذاری بررسی کردهاند.
البته نباید ادعا کرد که هر افزایش نوسان ارز به طور قطعی باعث کاهش سرمایهگذاری خارجی میشود. اثر نرخ ارز بر سرمایهگذاری به ساختار اقتصاد، نوع پروژه، امکان پوشش ریسک، وضعیت صادرات، هزینه تولید و عوامل متعدد دیگر بستگی دارد.
اما در پروژههایی که سرمایهگذاری اولیه بزرگ و برگشتناپذیر است، عدمقطعیت نرخ ارز میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند. IMF نیز در ادبیات مربوط به سرمایهگذاری خارجی بر همین مسئله تأکید کرده است.
۱۲. ثبات ارز و اشتغال
اثر نرخ ارز بر اشتغال معمولاً غیرمستقیم است.
اگر بیثباتی ارز باعث کاهش سرمایهگذاری، کاهش تولید یا افزایش شدید هزینههای بنگاه شود، ممکن است شرکت برای کنترل هزینهها استخدام نیروی جدید را متوقف کند یا حتی اندازه فعالیت خود را کاهش دهد.
در مقابل، اگر فضای ارزی قابل پیشبینی باشد، شرکت راحتتر میتواند درباره افزایش ظرفیت تولید، خرید تجهیزات و استخدام نیروی جدید تصمیم بگیرد.
البته ثبات ارز به تنهایی اشتغال ایجاد نمیکند. رشد اشتغال به مجموعهای از عوامل مانند رشد تقاضا، بهرهوری، سرمایهگذاری، سیاست مالی، شرایط بازار کار و ثبات عمومی اقتصاد بستگی دارد.
بنابراین رابطه ارز و اشتغال باید به عنوان بخشی از یک زنجیره اقتصادی گستردهتر بررسی شود.
۱۳. ثبات ارز و اعتماد فعالان اقتصادی
یکی از آثار مهم ثبات بازار ارز، افزایش اعتماد است.
اعتماد در اقتصاد به این معناست که فعال اقتصادی بتواند بر اساس قواعد و اطلاعات موجود تصمیم بگیرد و احتمال وقوع تغییرات غیرمنتظره را مدیریت کند.
وقتی شرکتها دائماً انتظار جهش یا سقوط شدید نرخ ارز را داشته باشند، ممکن است رفتار خود را تغییر دهند.
برای مثال ممکن است:
1- خرید مواد اولیه را جلو بیندازند؛
2- موجودی بیشتری نگهداری کنند؛
3- سرمایهگذاری را به تعویق بیندازند؛
4- قراردادهای بلندمدت را کاهش دهند؛
5- داراییهای نقدشونده را ترجیح دهند؛
6- یا تصمیمهای تولیدی خود را به آینده موکول کنند.
این رفتارها لزوماً ناشی از سودجویی نیستند؛ بلکه میتوانند واکنشی طبیعی به افزایش عدمقطعیت باشند.
به همین دلیل، ایجاد محیطی که در آن فعال اقتصادی بتواند آینده را بهتر پیشبینی کند، یکی از پایههای مهم بهبود محیط کسبوکار است.
۱۴. آیا ثبات ارز همیشه به معنای ثابت نگه داشتن نرخ ارز است؟
پاسخ کوتاه این است: خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که در بحث سیاست ارزی باید مورد توجه قرار گیرد.
اگر دولت یا بانک مرکزی نرخ ارز را برای مدت طولانی به صورت مصنوعی در یک سطح مشخص نگه دارد، در حالی که تورم داخلی، بهرهوری و شرایط خارجی تغییر کردهاند، ممکن است مشکلات دیگری ایجاد شود.
برای نمونه، نرخ ارز بیش از حد قوی میتواند رقابتپذیری صادرکنندگان را کاهش دهد.
از سوی دیگر، اگر نرخ ارز بیش از حد پایین نگه داشته شود، ممکن است تقاضا برای ارز افزایش یابد و فشار بیشتری بر ذخایر ارزی یا بازار وارد شود.
صندوق بین المللی پول در بررسیهای مربوط به ایران نیز میان ثبات کوتاهمدت نرخ ارز و جلوگیری از انحراف بلندمدت نرخ واقعی ارز تفاوت گذاشته است.
در گزارش سال ۲۰۰۲، این نهاد از مزیت کاهش نوسان کوتاهمدت سخن گفته، اما همزمان هشدار داده است که تثبیت بیش از حد نرخ واقعی میتواند به رقابتپذیری بخشهای صادراتی آسیب بزند.
بنابراین سیاست مناسب، الزاماً «ثابت کردن نرخ ارز» نیست.
هدف باید ایجاد ثبات همراه با انعطافپذیری باشد.
۱۵. تجربه ایران؛ چرا ثبات بازار ارز برای بخش خصوصی مهمتر است؟
اقتصاد ایران ویژگیهایی دارد که مسئله نرخ ارز را برای بخش خصوصی بسیار مهم میکند.
وابستگی بخشی از تولید به واردات، اهمیت درآمدهای ارزی، تورم، محدودیتهای تجارت خارجی و شرایط خاص بازار ارز باعث میشود تغییرات نرخ ارز به سرعت به تصمیمهای بنگاهها منتقل شود.
بانک جهانی در گزارش اقتصادی خود درباره ایران، ارتباط میان کاهش ارزش ریال و افزایش انتظارات تورمی را مورد توجه قرار داده و توضیح داده است که تغییرات نرخ ارز میتواند از طریق افزایش قیمت واردات بر هزینههای داخلی اثر بگذارد.
از سوی دیگر، مطالعه صندوق بین المللی پول درباره ایران نشان داده است که به دلیل اهمیت شوکهای مرتبط با قیمت نفت و محدودیتهای بازار مالی، سیاست ارزی باید میان دو هدف تعادل برقرار کند: از یک طرف اجازه دهد نرخ ارز در برابر شوکهای واقعی تعدیل شود و از طرف دیگر از نوسانات کوتاهمدت و مخرب جلوگیری شود.
این موضوع برای بخش خصوصی ایران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بنگاهها به یک محیط اقتصادی نیاز دارند که بتوانند در آن هزینهها، درآمدها و بازده سرمایهگذاری را تا حد قابل قبولی پیشبینی کنند.
۱۶. مشکل چندنرخی بودن ارز برای بخش خصوصی
یکی از مسائل مهم در بازار ارز، وجود نرخهای متعدد و فاصله میان نرخهای مختلف است.
وقتی برای یک ارز نرخهای متفاوتی وجود داشته باشد، شرکتها ممکن است با شرایط متفاوتی برای واردات، صادرات یا تأمین ارز مواجه شوند.
این وضعیت میتواند:
1- فرآیند قیمتگذاری را پیچیده کند؛
2- محاسبه سود واقعی را دشوار کند؛
3- انگیزههای اقتصادی متفاوت ایجاد کند؛
4- تصمیمگیری شرکتها را پیچیدهتر کند؛
5- و شفافیت بازار را کاهش دهد.
تجربه تاریخی ایران نیز نشان میدهد که مسئله چندنرخی بودن ارز سابقه طولانی دارد.
البته بررسی دقیق سیاست ارزی ایران نیازمند توجه به شرایط هر دوره است و نمیتوان تجربه یک دوره را بدون تغییر به دوره دیگری تعمیم داد.
۱۷. نوسان ارز چگونه به تورم منتقل میشود؟
یکی از مهمترین کانالهای اثرگذاری ارز بر بخش خصوصی، کانال قیمتهاست.
اگر ارزش پول داخلی کاهش پیدا کند، قیمت ریالی کالاها و خدمات وارداتی میتواند افزایش یابد.
این افزایش هزینه ممکن است به کالاهای تولید داخل نیز منتقل شود، بهخصوص زمانی که تولیدکننده داخلی برای تولید خود از مواد اولیه یا تجهیزات وارداتی استفاده میکند.
در نتیجه ممکن است زنجیره زیر شکل بگیرد:
کاهش ارزش پول ملی → افزایش قیمت واردات → افزایش هزینه تولید → افزایش قیمت فروش → فشار تورمی
البته شدت این انتقال به عوامل مختلفی مانند ساختار بازار، میزان وابستگی تولید به واردات، شرایط تقاضا، سیاستهای تجاری و پولی و میزان رقابت بستگی دارد.
در مورد ایران، بانک جهانی به رابطه قابل توجه میان تحولات نرخ ارز و تورم اشاره کرده است.
برای بخش خصوصی، تورم ناشی از نوسان ارز یک مشکل مضاعف ایجاد میکند؛ زیرا شرکت همزمان با افزایش هزینهها و کاهش قدرت پیشبینی مواجه میشود.
۱۸. ثبات ارز چگونه به افزایش بهرهوری کمک میکند؟
ممکن است در نگاه اول نرخ ارز ارتباط مستقیمی با بهرهوری نداشته باشد، اما مسیرهای غیرمستقیمی وجود دارد.
وقتی مدیر یک شرکت بخش بزرگی از زمان خود را صرف مدیریت بحران ارزی، تغییر قیمتها، مذاکره مجدد با تأمینکنندگان و جبران افزایش هزینهها میکند، منابع مدیریتی و مالی کمتری برای توسعه واقعی کسبوکار باقی میماند.
نوسان ارز همچنین میتواند سرمایهگذاری در ماشینآلات و فناوری را دشوار کند.
مطالعه صندوق بین المللی پول در سال ۲۰۲۳ نشان داده است که نوسان نرخ دلار در اقتصادهای نوظهور میتواند رشد بهرهوری بنگاهها را کاهش دهد و این اثر در کشورهایی با توسعه مالی پایینتر و بنگاههای دارای محدودیت نقدینگی بیشتر مشاهده میشود.
بنابراین ثبات بازار ارز میتواند به عنوان یکی از عناصر محیط مناسب کسبوکار، به شرکتها کمک کند منابع خود را بیشتر صرف تولید، نوآوری و توسعه کنند.
۱۹. نقش سیاستگذار در ایجاد ثبات بازار ارز
ایجاد ثبات در بازار ارز تنها با دخالت مستقیم در قیمت ارز امکانپذیر نیست.
ثبات پایدار معمولاً نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ است.
مهمترین آنها عبارتاند از:
سیاست پولی قابل پیشبینی
کنترل تورم و ایجاد اعتبار برای سیاست پولی میتواند به کاهش فشارهای ارزی کمک کند.
سیاست مالی منضبط
کسریهای مالی پایدار میتوانند به افزایش فشارهای تورمی و ارزی منجر شوند. بنابراین سیاست ارزی بدون توجه به سیاست مالی نمیتواند به ثبات پایدار برسد.
افزایش شفافیت
فعالان اقتصادی باید بتوانند اطلاعات معتبر درباره قواعد بازار ارز، سیاستهای تجاری و مقررات ارزی دریافت کنند.
توسعه ابزارهای پوشش ریسک
هرچه شرکتها ابزارهای بیشتری برای مدیریت ریسک ارزی داشته باشند، آسیبپذیری آنها در برابر نوسان کاهش مییابد.
توسعه بازارهای مالی
بازار مالی عمیقتر میتواند دسترسی شرکتها به منابع مالی و ابزارهای مدیریت ریسک را افزایش دهد.
کاهش شوکهای ناگهانی سیاستی
تغییرات ناگهانی و غیرقابل پیشبینی مقررات میتواند حتی در صورت ثبات نسبی نرخ ارز، عدمقطعیت را افزایش دهد.
۲۰. نقش خود شرکتها در مدیریت ریسک ارز
اگرچه سیاستگذار نقش مهمی دارد، اما شرکتها نیز نباید تمام ریسک خود را به ثبات بازار منتقل کنند.
بنگاههای اقتصادی میتوانند از روشهای مختلف برای مدیریت ریسک استفاده کنند.
برخی از مهمترین روشها عبارتاند از:
1- هماهنگ کردن درآمدهای ارزی با هزینههای ارزی؛
2- کوتاهتر کردن دوره اعتبار قراردادهای پرریسک؛
3- پیشبینی سناریوهای مختلف نرخ ارز؛
4- نگهداری نقدینگی مناسب؛
5- تنوعبخشی به تأمینکنندگان؛
6- استفاده از ابزارهای پوشش ریسک در صورت دسترسی و توجیه اقتصادی؛
7- تطبیق سررسید بدهیهای ارزی با جریان درآمد ارزی؛
8- و درج بندهای تعدیل مناسب در قراردادهای بلندمدت.
مطالعه BIS در سال ۲۰۲۵ نشان داده است که بسیاری از شرکتها از ترکیبی از درآمدها، داراییها و ابزارهای مالی ارزی برای پوشش ریسک ناشی از بدهیهای ارزی استفاده میکنند.
بنابراین مدیریت ریسک ارز باید بخشی از مدیریت مالی حرفهای شرکت باشد.
۲۱. چرا پیشبینیپذیری حتی از پایین بودن نرخ ارز مهمتر است؟
ممکن است یک شرکت ترجیح دهد نرخ ارز پایین باشد؛ اما از نظر برنامهریزی اقتصادی، نرخ قابل پیشبینی میتواند ارزش بیشتری داشته باشد.
فرض کنیم شرکتی بداند نرخ ارز در یک بازه مشخص قرار خواهد داشت. حتی اگر نرخ نسبتاً بالا باشد، شرکت میتواند:
1- قیمت محصول را تعیین کند؛
2- قرارداد ببندد؛
3- هزینه تولید را محاسبه کند؛
4- سرمایه در گردش مورد نیاز را تأمین کند؛
5- و درباره سرمایهگذاری تصمیم بگیرد.
اما اگر نرخ ارز امروز پایین باشد و شرکت هیچ تصوری از وضعیت چند ماه آینده نداشته باشد، تصمیمگیری بسیار دشوارتر خواهد شد.
بنابراین برای بخش خصوصی، پیشبینیپذیری یکی از ارزشمندترین ویژگیهای بازار ارز است.
۲۲. ثبات ارز و تصمیمهای سرمایهگذاری بلندمدت
تصمیمهای سرمایهگذاری بلندمدت بیش از معاملات کوتاهمدت به ثبات اقتصادی نیاز دارند.
فرض کنیم یک شرکت قصد احداث کارخانهای با عمر اقتصادی ۲۰ سال را دارد.
مدیر شرکت باید درباره قیمت تجهیزات، مواد اولیه، هزینه نیروی انسانی، نرخ بهره، قیمت محصول و بازار فروش در سالهای آینده برآورد داشته باشد.
اگر نرخ ارز به صورت شدید و غیرقابل پیشبینی تغییر کند، ارزش فعلی جریانهای نقدی پروژه نیز با عدمقطعیت بیشتری روبهرو میشود.
به همین دلیل، شرکت ممکن است تصمیم بگیرد سرمایه خود را به جای تولید بلندمدت، در فعالیتهای کوتاهمدتتر و نقدشوندهتر نگهداری کند.
این تغییر رفتار میتواند در بلندمدت به کاهش سرمایهگذاری مولد منجر شود.
۲۳. ثبات ارز و رقابتپذیری بنگاهها
ثبات ارز فقط برای شرکتهای واردکننده اهمیت ندارد.
شرکتهای صادرکننده نیز به محیط ارزی قابل پیشبینی نیاز دارند.
اگر نرخ ارز دائماً تغییر کند، صادرکننده نمیتواند به سادگی قیمت محصولات خود را برای مشتری خارجی تعیین کند.
همچنین شرکتهایی که با رقبای خارجی رقابت میکنند باید بتوانند هزینه تولید خود را در مقایسه با قیمت جهانی ارزیابی کنند.
به همین دلیل، ثبات نرخ واقعی ارز اهمیت خاصی دارد.
صندوق بین المللی پول در مطالعه مربوط به ایران نیز اشاره کرده است که سیاست ارزی باید به گونهای باشد که از یک طرف امکان تعدیل در برابر شوکهای اقتصادی وجود داشته باشد و از طرف دیگر رقابتپذیری بخشهای قابل تجارت آسیب نبیند.
۲۴. ثبات ارز و تصمیمگیری درباره موجودی کالا
یکی از رفتارهایی که ممکن است در شرایط بیثباتی ارز افزایش یابد، افزایش موجودی کالا باشد.
اگر یک شرکت انتظار داشته باشد قیمت مواد اولیه یا کالاهای وارداتی افزایش پیدا کند، ممکن است تلاش کند موجودی بیشتری خریداری کند.
در ظاهر، این رفتار میتواند برای شرکت منطقی باشد؛ اما در سطح کل اقتصاد ممکن است باعث افزایش تقاضا برای ارز و کالا شود.
همچنین افزایش موجودی سرمایه در گردش بیشتری نیاز دارد.
در نتیجه، شرکت ممکن است منابعی را که میتوانست صرف توسعه تولید، تحقیق و توسعه یا استخدام کند، در موجودی کالا نگه دارد.
ثبات بیشتر بازار ارز میتواند این انگیزه را کاهش دهد و امکان مدیریت کارآمدتر موجودی را افزایش دهد.
۲۵. آیا ثبات ارز به معنای حذف کامل ریسک اقتصادی است؟
خیر.
حتی در باثباتترین بازارهای ارز نیز ریسک وجود دارد.
قیمت نفت، نرخ بهره جهانی، سیاستهای بانکهای مرکزی، تحولات سیاسی، جنگها، بحرانهای مالی و تغییرات تجارت جهانی میتوانند نرخ ارز را تحت تأثیر قرار دهند.
هدف سیاست اقتصادی نیز نمیتواند حذف کامل نوسان باشد.
آنچه اهمیت دارد، ایجاد بازاری است که:
1- شفاف باشد؛
2- قواعد آن قابل فهم باشد؛
3- تغییرات آن تا حد امکان قابل مدیریت باشد؛
4- ابزارهای لازم برای پوشش ریسک وجود داشته باشد؛
5- و سیاستگذاری آن با سایر سیاستهای اقتصادی هماهنگ باشد.
26. مهمترین پیام برای بخش خصوصی چیست؟
برای بخش خصوصی، مسئله اصلی این نیست که نرخ ارز حتماً افزایش پیدا کند یا کاهش یابد.
یک صادرکننده ممکن است از نرخ ارز بالاتر سود ببرد، در حالی که یک واردکننده ممکن است از آن زیان ببیند.
بنابراین نمیتوان یک نرخ ارز مشخص را برای تمام شرکتها «خوب» یا «بد» دانست.
اما تقریباً برای تمام شرکتها یک مسئله مشترک وجود دارد:
عدمقطعیت شدید، تصمیمگیری را دشوار میکند.
به همین دلیل، ثبات بازار ارز به شرکتها اجازه میدهد به جای تمرکز دائمی بر مدیریت شوکهای ارزی، انرژی و سرمایه خود را بیشتر به سمت تولید، فروش، نوآوری، سرمایهگذاری و توسعه بازار هدایت کنند.
۲۷. جمعبندی آثار ثبات بازار ارز بر بخش خصوصی
ثبات و پیشبینیپذیری بازار ارز از جنبههای مختلف بر فعالیت بخش خصوصی اثر میگذارد.
نخستین اثر آن، بهبود برنامهریزی مالی شرکتها است. زمانی که نرخ ارز با نوسانهای شدید و غیرقابل پیشبینی مواجه نباشد، بنگاهها میتوانند هزینههای آینده، درآمدها، سرمایه در گردش و سودآوری خود را با دقت بیشتری برآورد کنند و تصمیمهای مالی خود را بر مبنای اطلاعات قابل اتکاتری اتخاذ کنند.
از سوی دیگر، ثبات بازار ارز میتواند ریسک واردات را کاهش دهد. شرکتهایی که برای تأمین مواد اولیه، قطعات، ماشینآلات یا تجهیزات به واردات وابسته هستند، در شرایط باثباتتر میتوانند هزینه ریالی خریدهای خارجی خود را بهتر محاسبه کنند.
این موضوع بهویژه برای بنگاههایی اهمیت دارد که حاشیه سود محدودی دارند و افزایش ناگهانی هزینههای وارداتی میتواند بخش قابل توجهی از سود آنها را از بین ببرد.
فعالیتهای صادراتی نیز از ثبات بازار ارز تأثیر میپذیرند. صادرکنندگان برای تعیین قیمت محصولات، عقد قراردادهای خارجی و برنامهریزی تولید به چشمانداز نسبتاً قابل پیشبینی از نرخ ارز نیاز دارند.
نوسان شدید ارز میتواند محاسبات مربوط به درآمد و هزینه را دشوار کند و ریسک قراردادهای صادراتی را افزایش دهد.
بنابراین، برای توسعه پایدار صادرات، صرفاً بالا یا پایین بودن نرخ ارز اهمیت ندارد؛ بلکه قابل پیشبینی بودن تغییرات آن نیز مهم است.
یکی دیگر از آثار مهم ثبات ارزی، کاهش ریسک سرمایهگذاری است. سرمایهگذاریهای بخش خصوصی معمولاً بلندمدت هستند و ممکن است چند سال طول بکشد تا سرمایه اولیه به شرکت بازگردد.
هرچه عدمقطعیت درباره نرخ ارز بیشتر باشد، محاسبه هزینه پروژه، قیمت تجهیزات، هزینه تولید و بازده آتی دشوارتر خواهد شد.
در نتیجه، شرکتها ممکن است برخی طرحهای توسعهای را به تعویق بیندازند یا منابع خود را به فعالیتهای کوتاهمدتتر اختصاص دهند.
ثبات بازار ارز همچنین میتواند به مدیریت بهتر بدهی و تأمین مالی کمک کند. شرکتهایی که تعهدات ارزی دارند، در برابر کاهش ارزش پول داخلی آسیبپذیر هستند؛ زیرا ارزش ریالی بدهی آنها افزایش پیدا میکند. هرچه نوسان نرخ ارز بیشتر باشد، مدیریت این تعهدات دشوارتر خواهد بود.
در چنین شرایطی، ثبات نسبی بازار ارز میتواند به شرکتها امکان دهد برنامه دقیقتری برای بازپرداخت بدهیها و مدیریت جریان نقدی خود داشته باشند.
از منظر تولید و قیمتگذاری نیز ثبات ارز اهمیت زیادی دارد. بنگاههایی که بخشی از هزینههای آنها به ارز خارجی وابسته است، برای تعیین قیمت محصولات خود باید بتوانند هزینههای آینده را برآورد کنند.
نوسان شدید ارز میتواند باعث شود قیمت تمامشده محصولات دائماً تغییر کند و شرکت مجبور شود به صورت مکرر قیمتهای خود را اصلاح کند. این مسئله هم برنامهریزی شرکت و هم رابطه آن با مشتریان را دشوارتر میکند.
ثبات بازار ارز همچنین میتواند به افزایش اعتماد فعالان اقتصادی کمک کند.
وقتی شرکتها بتوانند آینده اقتصادی را با اطمینان بیشتری ارزیابی کنند، احتمال بیشتری وجود دارد که وارد قراردادهای بلندمدت شوند، ظرفیت تولید خود را افزایش دهند، نیروی جدید استخدام کنند و در فناوری و تجهیزات سرمایهگذاری کنند.
در مقابل، افزایش نااطمینانی ممکن است موجب شود بنگاهها تصمیمهای بزرگ را به تعویق بیندازند و منابع خود را برای مواجهه با شرایط نامطمئن حفظ کنند.
این مسئله برای شرکتهای کوچک و متوسط اهمیت بیشتری دارد. بنگاههای کوچک معمولاً سرمایه در گردش و دسترسی محدودتری به منابع مالی دارند و در برابر شوکهای ناگهانی آسیبپذیرترند.
یک تغییر شدید در نرخ ارز میتواند برای چنین شرکتی به معنای افزایش ناگهانی هزینه مواد اولیه، کاهش حاشیه سود یا حتی دشواری در تأمین سرمایه در گردش باشد.
در نهایت، ثبات بازار ارز میتواند محیط مناسبتری برای افزایش بهرهوری، توسعه تولید و سرمایهگذاری مولد ایجاد کند.
هنگامی که مدیران شرکتها مجبور نباشند بخش قابل توجهی از منابع و زمان خود را صرف واکنش به نوسانات شدید ارز کنند، امکان بیشتری برای تمرکز بر توسعه بازار، بهبود فرآیندهای تولید، نوآوری و افزایش بهرهوری خواهند داشت.
بنابراین، اهمیت ثبات بازار ارز برای بخش خصوصی را میتوان در یک مفهوم کلیدی خلاصه کرد: قابلیت پیشبینی. بخش خصوصی الزاماً به دنبال ثابت ماندن نرخ ارز در یک عدد مشخص نیست؛ بلکه به محیطی نیاز دارد که در آن تغییرات نرخ ارز تا حد امکان قابل پیشبینی و قابل مدیریت باشد.
چنین شرایطی به بنگاهها اجازه میدهد هزینهها و درآمدهای خود را بهتر محاسبه کنند، قراردادهای بلندمدتتری ببندند، ریسک سرمایهگذاری را ارزیابی کنند و منابع خود را به جای مقابله دائمی با شوکهای اقتصادی، صرف توسعه فعالیتهای مولد کنند.
نتیجهگیری
ثبات در بازار ارز یکی از عوامل مهم برای فعالیت سالم بخش خصوصی است؛ زیرا نرخ ارز در بسیاری از اقتصادها به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر هزینه تولید، قیمت مواد اولیه، تجارت خارجی، سرمایهگذاری، تأمین مالی و سودآوری شرکتها اثر میگذارد.
با این حال، ثبات نباید با ثابت نگه داشتن مصنوعی نرخ ارز اشتباه گرفته شود.
اقتصادها در معرض شوکهای مختلف قرار دارند و نرخ ارز نیز باید بتواند در برابر تغییرات بنیادین اقتصادی تعدیل شود. آنچه برای بخش خصوصی اهمیت بیشتری دارد، ثبات همراه با انعطافپذیری و پیشبینیپذیری است.
شواهد مطالعات IMF، بانک جهانی، BIS و UNCTAD نشان میدهد که نوسان شدید و غیرقابل پیشبینی نرخ ارز میتواند ریسک تجارت خارجی را افزایش دهد، سرمایهگذاری را تحت فشار قرار دهد و در برخی اقتصادهای نوظهور از مسیر محدودیتهای مالی، رشد بهرهوری شرکتها را کاهش دهد.
این موضوع در اقتصاد ایران اهمیت ویژهای دارد. گزارشها و مطالعات صندوق بین المللی پول درباره ایران نشان دادهاند که از یک سو انعطافپذیری نرخ ارز میتواند در مواجهه با شوکهایی مانند تغییرات قیمت نفت نقش تعدیلکننده داشته باشد و از سوی دیگر، نوسان کوتاهمدت و شدید نرخ ارز در شرایطی که بازارهای مالی و ابزارهای پوشش ریسک محدود هستند، میتواند هزینههای قابل توجهی برای فعالان اقتصادی ایجاد کند.
از منظر بخش خصوصی، بنابراین مهمترین مسئله صرفاً این نیست که نرخ ارز در چه سطحی قرار دارد؛ بلکه این است که شرکت بتواند بر اساس آن نرخ، برنامهریزی، قیمتگذاری، سرمایهگذاری و قراردادهای خود را با اطمینان نسبی انجام دهد.
یک بازار ارز سالم بازاری نیست که در آن نرخ ارز هیچگاه تغییر نکند؛ بلکه بازاری است که تغییرات آن تا حد امکان بر اساس عوامل اقتصادی، در چارچوبی شفاف و قابل مدیریت انجام شود و فعالان اقتصادی بتوانند ریسکهای خود را ارزیابی و پوشش دهند.
در نهایت، ثبات بازار ارز باید بخشی از یک سیاست اقتصادی گستردهتر باشد. کنترل تورم، انضباط مالی، توسعه بازارهای مالی، افزایش شفافیت، کاهش نااطمینانی مقرراتی و ایجاد ابزارهای مدیریت ریسک همگی در کنار سیاست ارزی قرار میگیرند.
تنها در چنین شرایطی است که بخش خصوصی میتواند به جای واکنش دائمی به شوکهای ارزی، منابع خود را برای تولید، سرمایهگذاری، نوآوری، صادرات و ایجاد اشتغال به کار گیرد.
به بیان ساده، برای بخش خصوصی، ارزش واقعی ثبات ارز در این است که آینده اقتصادی قابل محاسبهتر شود؛ و هرچه آینده قابل محاسبهتر باشد، احتمال تصمیمهای بلندمدت و سرمایهگذاری مولد نیز بیشتر خواهد شد.
