مقدمه
روابط اقتصادی ایران و روسیه در سالهای اخیر از تجارت سنتی کالا به سمت همکاریهای گستردهتر در حوزههای تولید، کشاورزی، سلامت، دارو، فناوری، حملونقل و سرمایهگذاری حرکت کرده است.
در این میان، صنایع غذایی و دارویی به دلیل ارتباط مستقیم با امنیت غذایی، سلامت عمومی، نیازهای مصرفی پایدار و امکان توسعه بازارهای صادراتی، از اهمیت ویژهای برخوردارند.
ایران از یک سو دارای ظرفیت قابل توجهی در تولید انواع محصولات کشاورزی، صنایع تبدیلی، مواد غذایی، داروهای ژنریک، تجهیزات پزشکی و محصولات سلامتمحور است و روسیه نیز با برخورداری از بازار بزرگ مصرف، ظرفیت کشاورزی و صنعتی، زیرساختهای توزیع و دسترسی به بازار کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، میتواند یکی از بازارهای مهم برای شرکتهای ایرانی باشد.
در طرف مقابل، روسیه در حوزههایی مانند غلات، برخی مواد اولیه غذایی، محصولات کشاورزی، گوشت، مواد اولیه و برخی تجهیزات و فناوریهای مرتبط با صنایع غذایی ظرفیت قابل توجهی دارد.
در سالهای اخیر نیز موضوع گسترش صادرات محصولات کشاورزی و غذایی روسیه به ایران مطرح شده است. برای نمونه، در فوریه ۲۰۲۵ مقامهای دو کشور درباره توسعه کانالهای توزیع محصولات کشاورزی و غذایی روسیه از جمله گوشت، شیرینی و نوشیدنیها گفتوگو کردند.
بر اساس دادههای اعلامشده از سوی اتحادیه صادرکنندگان و تولیدکنندگان غلات روسیه، ایران در فاصله ژوئیه ۲۰۲۴ تا ژانویه ۲۰۲۵ حدود ۲.۸ میلیون تن غلات از روسیه وارد کرده بود.
در حوزه دارویی نیز همکاری تنها به واردات و صادرات محدود نمیشود و موضوعاتی مانند ثبت دارو و تجهیزات پزشکی، انتقال فناوری، تحقیقات پزشکی، تولید مشترک، استانداردها و همکاری میان نهادهای نظارتی اهمیت پیدا کردهاند.
یکی از مهمترین تحولات حقوقی در این زمینه، معاهده مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه است که در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ به امضای رؤسای جمهور دو کشور رسید و در اکتبر همان سال لازمالاجرا شد.
این معاهده حوزههایی مانند کشاورزی، سلامت، دارو، تجهیزات پزشکی، استانداردها، ایمنی غذایی، گمرک و همکاری علمی و فناوری را دربرمیگیرد.
از سوی دیگر، اجرای توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ۱۵ مه ۲۰۲۵، چارچوب جدیدی برای گسترش تجارت ایران با کشورهای عضو این اتحادیه ایجاد کرده است.
روسیه به عنوان بزرگترین اقتصاد این اتحادیه، در این فرآیند جایگاه مهمی دارد.
در این مقاله از اتاق 24 ابعاد مختلف همکاری ایران و روسیه در صنایع غذایی و دارویی، ظرفیتهای موجود، موانع، الزامات استانداردی، فرصتهای سرمایهگذاری و چشمانداز توسعه این روابط بررسی میشود.
۱. جایگاه صنایع غذایی و دارویی در روابط اقتصادی ایران و روسیه
همکاری اقتصادی میان ایران و روسیه در سالهای گذشته عمدتاً بر بخشهایی مانند انرژی، حملونقل، کشاورزی، ماشینآلات و کالاهای صنعتی متمرکز بوده است.
با این حال، مطالعات اقتصادی منتشرشده درباره روابط دو کشور نشان میدهد که محصولات کشاورزی و غذایی یکی از مهمترین اقلام تجارت دوجانبه محسوب میشوند.
یک مطالعه منتشرشده در RUDN Journal of Economics در سال ۲۰۲۵ نیز کشاورزی و محصولات غذایی را از محورهای اصلی تجارت میان دو کشور معرفی کرده است.
اهمیت این بخش از چند جهت قابل بررسی است.
نخست اینکه تقاضا برای مواد غذایی برخلاف بسیاری از کالاهای سرمایهای، ماهیتی مستمر دارد. به همین دلیل، ایجاد مسیرهای پایدار برای صادرات و واردات مواد غذایی میتواند به شکلگیری روابط تجاری بلندمدت میان شرکتهای دو کشور کمک کند.
دوم اینکه ایران و روسیه از نظر اقلیمی و ساختار تولید کشاورزی مکملهایی نیز دارند.
ایران در محصولاتی مانند میوه، سبزیجات، خشکبار و برخی محصولات فرآوریشده کشاورزی مزیت دارد و روسیه در تولید غلات و برخی محصولات کشاورزی ظرفیت بالایی دارد.
سوم اینکه همکاری در صنایع غذایی میتواند از تجارت محصول خام فراتر رود و به صنایع تبدیلی، بستهبندی، فرآوری، زنجیره سرد، لجستیک و تولید مشترک توسعه پیدا کند.
در بخش دارویی نیز شرایط متفاوت اما مشابهی وجود دارد. دارو از کالاهای راهبردی محسوب میشود و تجارت آن به دلیل حساسیتهای بهداشتی، نیازمند نظامهای نظارتی و استانداردهای دقیق است.
بنابراین، توسعه همکاری دارویی میان ایران و روسیه میتواند علاوه بر تجارت، به ایجاد سازوکارهای مشترک برای ثبت، کنترل کیفیت، تولید و تحقیق و توسعه منجر شود.
۲. معاهده مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه و تأثیر آن بر صنایع غذایی و دارویی
معاهده مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شد، یکی از مهمترین اسناد جدید در روابط دو کشور است. این معاهده چارچوبی ۲۰ ساله برای توسعه همکاریهای دوجانبه ایجاد میکند.
اهمیت این سند برای صنایع غذایی و دارویی در این است که همکاری اقتصادی را تنها در سطح خرید و فروش کالا تعریف نمیکند.
همکاری کشاورزی و غذایی
در ماده ۲۴ معاهده، همکاری دو طرف در زمینههای کشاورزی، شیلات، دامپزشکی، قرنطینه گیاهی و تولید بذر مورد توجه قرار گرفته است.
هدف این همکاری، افزایش تجارت محصولات کشاورزی و دسترسی محصولات به بازارهای دو کشور و حتی بازارهای کشورهای ثالث عنوان شده است. همچنین بر رعایت الزامات بهداشتی، دامپزشکی، قرنطینهای و ایمنی مواد غذایی تأکید شده است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یکی از مشکلات تجارت مواد غذایی میان کشورها، تفاوت در الزامات بهداشتی و قرنطینهای است.
بنابراین، همکاری رسمی در زمینه استانداردها میتواند هزینه و زمان ورود محصولات به بازار را کاهش دهد؛ البته تحقق این هدف نیازمند اجرای عملی توافقها و هماهنگی نهادهای نظارتی است.
همکاری گمرکی
ماده ۲۵ معاهده نیز همکاری گمرکی، ایجاد مسیرهای گمرکی سادهشده و تبادل اطلاعات گمرکی را مورد توجه قرار داده است.
برای کالاهای غذایی، سرعت عبور از مرز اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا برخی محصولات مانند میوه، سبزیجات، لبنیات و گوشت دارای عمر مفید محدود هستند.
همکاری در حوزه سلامت و دارو
ماده ۲۸ معاهده، همکاری در حوزه سلامت، آموزش پزشکی و علوم پزشکی را دربرمیگیرد. این ماده حوزههایی مانند تنظیم بازار دارو و تجهیزات پزشکی، تحقیقات پزشکی، فناوریهای دیجیتال سلامت و آموزش متخصصان را مورد توجه قرار داده است.
بنابراین، از نظر حقوقی، زمینه برای توسعه همکاری دارویی صرفاً در قالب تجارت محصول نهایی تعریف نشده و حوزههای علمی و فناورانه نیز در چارچوب همکاری قرار گرفتهاند.
۳. تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و فرصت روسیه
یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر آینده تجارت ایران و روسیه، توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.
این توافق در دسامبر ۲۰۲۳ امضا شد و در نهایت از ۱۵ مه ۲۰۲۵ وارد مرحله اجرایی شد. کمیسیون اقتصادی اوراسیا اعلام کرده است که توافق تجارت آزاد، دسترسی ترجیحی گستردهتری برای محصولات طرفین ایجاد میکند.
در مذاکرات این توافق، محصولات کشاورزی و غذایی از جمله غلات، ذرت، روغنهای نباتی، گوشت، محصولات گوشتی و طیور، کنسروها و محصولات شیرینی مورد توجه قرار گرفتهاند.
این موضوع برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ زیرا روسیه تنها یک بازار ملی نیست، بلکه از طریق عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بخشی از یک ساختار اقتصادی گستردهتر است.
در نتیجه، یک شرکت ایرانی که بتواند الزامات صادراتی را رعایت کند، میتواند از روسیه به عنوان یکی از مسیرهای ورود و توسعه فعالیت خود در بازار اوراسیا استفاده کند؛ البته این امر به معنی دسترسی خودکار و بدون محدودیت به تمام بازارهای کشورهای عضو اتحادیه نیست و هر محصول باید بر اساس مقررات، قواعد مبدأ، استانداردها و تعرفههای مربوط بررسی شود.
۴. ظرفیتهای ایران در صادرات محصولات غذایی به روسیه
ایران در زمینه تولید محصولات کشاورزی و غذایی ظرفیتهای متنوعی دارد. برخی از مهمترین گروههای دارای قابلیت توسعه صادرات عبارتاند از:
- میوه و سبزیجات؛
- خشکبار؛
- محصولات گلخانهای؛
- آبمیوه و نوشیدنیها؛
- کنسروها؛
- محصولات فرآوریشده کشاورزی؛
- شیرینی و شکلات؛
- محصولات لبنی؛
- فرآوردههای غذایی بستهبندیشده؛
- گیاهان دارویی و محصولات مرتبط.
البته داشتن ظرفیت تولید به تنهایی به معنای برخورداری از مزیت صادراتی قطعی نیست. شرکت ایرانی برای حضور موفق در بازار روسیه باید موضوعاتی مانند استاندارد محصول، بستهبندی، برچسبگذاری، زبان مورد استفاده روی بسته، ماندگاری، شرایط حمل، بیمه، الزامات واردات و کانال توزیع را نیز در نظر بگیرد.
بهویژه برای کالاهای فسادپذیر، زنجیره سرد اهمیت زیادی دارد.
اگر محصولی در ایران با کیفیت مناسب تولید شود اما در مسیر حمل یا انبارداری با شرایط نامناسب نگهداری شود، کیفیت آن ممکن است کاهش پیدا کند و در نهایت هزینههای تجاری افزایش یابد.
۵. صادرات محصولات غذایی روسیه به ایران
همکاری غذایی میان دو کشور دوطرفه است.
روسیه از تولیدکنندگان بزرگ غلات در جهان محسوب میشود و یکی از اقلام مهم تجارت آن با ایران، محصولات کشاورزی و غلات است.
همانطور که اشاره شد، بر اساس اطلاعات منتشرشده در فوریه ۲۰۲۵، ایران طی ژوئیه ۲۰۲۴ تا ژانویه ۲۰۲۵ حدود ۲.۸ میلیون تن غلات از روسیه خریداری کرده بود.
در همین مذاکرات، طرف روسی اعلام کرده بود که امکان افزایش عرضه محصولاتی مانند گوشت، شیرینی و نوشیدنی نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
بنابراین، همکاری غذایی ایران و روسیه صرفاً به صادرات محصولات ایرانی به روسیه محدود نیست، بلکه میتواند شامل یک زنجیره تجاری دوطرفه باشد.
برای نمونه، روسیه میتواند تأمینکننده برخی مواد اولیه و کالاهای کشاورزی باشد و ایران نیز محصولات فرآوریشده یا کالاهایی را که در بازار روسیه تقاضا دارند صادر کند.
این مدل میتواند به جای رابطه ساده «فروشنده ـ خریدار»، به زنجیره تأمین مشترک تبدیل شود.
۶. نقش لجستیک در توسعه تجارت غذایی ایران و روسیه
یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده موفقیت تجارت مواد غذایی، حملونقل است.
مسیرهای زمینی، ریلی و دریایی میان ایران و روسیه، بهویژه مسیرهای مرتبط با دریای خزر و کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب، میتوانند در توسعه این تجارت نقش داشته باشند.
اتحادیه اقتصادی اوراسیا در فوریه ۲۰۲۵ درباره مشارکت ایران در پروژه «Eurasian Agroexpress» نیز گفتوگو کرده است.
این پروژه با هدف توسعه حملونقل منظم محصولات کشاورزی و غذایی ایجاد شده و در مذاکرات با ایران موضوعاتی مانند کریدور سبز، دیجیتالیسازی، استفاده از پلمبهای ناوبری و QR Code و توسعه مراکز لجستیکی مطرح شده است.
برای محصولات غذایی، این موضوع اهمیت ویژهای دارد.
یک زنجیره صادراتی موفق باید بتواند موارد زیر را همزمان مدیریت کند:
- جمعآوری محصول؛
- بستهبندی صادراتی؛
- کنترل دما؛
- بارگیری؛
- حمل بینالمللی؛
- تشریفات گمرکی؛
- انبارداری؛
- توزیع در بازار مقصد.
هرگونه اختلال در یکی از این مراحل میتواند هزینه نهایی را افزایش دهد.
۷. همکاری ایران و روسیه در صنعت دارو
صنعت دارو از نظر اقتصادی و راهبردی با صنایع غذایی تفاوت دارد. ورود یک دارو به بازار خارجی مستلزم رعایت الزامات سختگیرانهتری است.
همکاری ایران و روسیه در حوزه دارویی را میتوان در چند سطح بررسی کرد:
صادرات دارو
شرکتهای داروسازی ایرانی در سالهای گذشته در بازارهای مختلف خارجی فعالیت داشتهاند و روسیه نیز یکی از بازارهایی است که ظرفیت توسعه تجارت دارویی با ایران را دارد.
با این حال، صادرات دارو به روسیه مستلزم طی فرآیندهای قانونی و نظارتی مربوط به ثبت و عرضه دارو است.
ثبت دارو
ثبت دارو یکی از مهمترین موانع ورود محصولات دارویی به بازارهای خارجی است.
روسیه برای داروها نظام نظارتی خاص خود را دارد و سازمان نظارت سلامت روسیه، Roszdravnadzor، مسئولیتهایی در حوزه نظارت بر گردش دارو و تجهیزات پزشکی دارد.
مقررات روسیه، چرخه دارو را از مراحل توسعه و تحقیقات تا ثبت، تولید، حمل، واردات، توزیع و مصرف دربرمیگیرد.
بنابراین شرکت ایرانی نمیتواند صرفاً با داشتن مجوز تولید داخلی، دارو را بدون طی فرآیندهای مورد نیاز در بازار روسیه عرضه کند.
۸. همکاری در حوزه تجهیزات پزشکی
یکی از حوزههای نزدیک به صنعت دارو، تجهیزات پزشکی است.
در سالهای گذشته مذاکرات میان نهادهای ایرانی و روسی درباره ثبت و گردش تجهیزات پزشکی انجام شده است.
سازمان نظارت سلامت روسیه اعلام کرده که نمایندگان روسیه و ایران درباره ثبت و گردش تجهیزات پزشکی در دو کشور گفتوگو کردهاند و موضوع نزدیکتر کردن رویکردهای نظارتی در زمینه آزمایش و ارزیابی تجهیزات مورد بررسی قرار گرفته است.
این موضوع میتواند در آینده زمینه همکاری شرکتهای تولیدکننده تجهیزات پزشکی دو کشور را فراهم کند.
برای مثال، همکاری میتواند در زمینههای زیر شکل گیرد:
- تولید مشترک تجهیزات پزشکی؛
- انتقال فناوری؛
- تحقیقات مشترک؛
- آزمایش و ارزیابی محصول؛
- ایجاد مراکز خدمات پس از فروش؛
- صادرات تجهیزات ایرانی به روسیه؛
- واردات فناوری و تجهیزات روسی به ایران.
9. اهمیت استانداردها در همکاری غذایی و دارویی
یکی از اصلیترین چالشهای تجارت میان ایران و روسیه، تفاوت در الزامات فنی و نظارتی است.
در معاهده مشارکت جامع راهبردی، همکاری در زمینه استانداردها، گزارشهای آزمون، گواهی انطباق و شناسایی نتایج آزمونها مورد توجه قرار گرفته است.
این مسئله برای صنایع غذایی و دارویی بسیار مهم است.
در صنعت غذایی، موضوعاتی مانند:
- سلامت محصول؛
- آلودگی میکروبی؛
- باقیمانده سموم؛
- مواد افزودنی؛
- برچسبگذاری؛
- ترکیبات محصول؛
- تاریخ تولید و انقضا؛
- شرایط نگهداری؛
باید مطابق مقررات بازار مقصد بررسی شوند.
در صنعت دارو نیز موضوعاتی مانند:
- کیفیت ماده مؤثره؛
- پایداری دارو؛
- روش تولید؛
- کنترل کیفیت؛
- مطالعات مورد نیاز؛
- پرونده ثبت؛
- شرایط تولید؛
- بستهبندی و برچسبگذاری اهمیت دارد.
بنابراین، هرچه همکاری میان نهادهای استاندارد و نظارتی دو کشور بیشتر شود، امکان کاهش برخی موانع فنی تجارت نیز افزایش خواهد یافت؛ هرچند این امر نیازمند اجرای عملی توافقات و تطبیق با قوانین هر کشور است.
۱۰. امکان تولید مشترک محصولات غذایی
یکی از مدلهای قابل بررسی در روابط اقتصادی ایران و روسیه، ایجاد واحدهای تولید مشترک است.
برای مثال، یک شرکت ایرانی میتواند در روسیه با شریک محلی اقدام به تولید محصولاتی مانند:
- مواد غذایی فرآوریشده؛
- محصولات نیمهآماده؛
- شیرینی و شکلات؛
- محصولات کنسروی؛
- نوشیدنیها؛
- محصولات گیاهی کند.
مزیت این مدل آن است که شرکت ایرانی الزاماً تمام فرآیند صادرات را از ایران انجام نمیدهد و بخشی از تولید در بازار مقصد صورت میگیرد.
البته سرمایهگذاری مستقیم در کشور دیگر، موضوعات پیچیدهای مانند مالکیت، مالیات، تأمین مالی، انتقال سود، قوانین کار، تأمین مواد اولیه و ریسکهای ارزی دارد.
بنابراین چنین پروژههایی نیازمند مطالعه امکانسنجی و بررسی حقوقی و مالی دقیق هستند.
۱۱. تولید مشترک دارو میان ایران و روسیه
تولید مشترک دارو از نظر اقتصادی میتواند ارزش افزوده بیشتری نسبت به تجارت صرف محصول نهایی ایجاد کند.
این همکاری میتواند به شکلهای مختلف صورت گیرد:
مدل نخست؛ تولید تحت لیسانس
یک شرکت میتواند دارویی را بر اساس مجوز و فناوری شرکت طرف مقابل تولید کند.
مدل دوم؛ انتقال فناوری
در این مدل، دانش فنی تولید، تجهیزات یا فناوری لازم به شریک دیگر منتقل میشود.
مدل سوم؛ سرمایهگذاری مشترک
شرکتهای ایرانی و روسی میتوانند یک شرکت یا واحد تولیدی مشترک ایجاد کنند.
مدل چهارم؛ تحقیق و توسعه مشترک
در این مدل، دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و مؤسسات تحقیقاتی دو کشور روی توسعه محصولات جدید کار میکنند.
معاهده مشارکت جامع راهبردی نیز بر همکاری علمی، پزشکی و تحقیقاتی تأکید دارد و این موضوع میتواند از نظر حقوقی زمینه چنین همکاریهایی را تقویت کند.
۱۲. نقش شرکتهای دانشبنیان
همکاری ایران و روسیه در صنایع غذایی و دارویی میتواند از سطح شرکتهای بزرگ فراتر برود.
شرکتهای دانشبنیان نیز میتوانند در حوزههایی مانند:
- فناوری تولید دارو؛
- زیستفناوری؛
- تشخیص پزشکی؛
- مکملها؛
- بستهبندی هوشمند؛
- افزایش ماندگاری مواد غذایی؛
- فناوریهای زنجیره سرد؛
- کشاورزی هوشمند؛
- فرآوری محصولات کشاورزی فعالیت کنند.
یکی از مزیتهای این حوزه آن است که همکاری علمی و فناورانه الزاماً به حجم بالای صادرات کالا وابسته نیست و میتواند از پروژههای تحقیقاتی، انتقال دانش و تولید فناوری آغاز شود.
۱۳. فرصتهای صادراتی ایران در بازار روسیه
با توجه به ساختار تجارت دو کشور، میتوان چند گروه کلی را به عنوان زمینههای قابل بررسی برای صادرکنندگان ایرانی در نظر گرفت:
| حوزه | نمونه ظرفیت همکاری |
|---|---|
| مواد غذایی | محصولات فرآوریشده و بستهبندیشده |
| کشاورزی | میوه، سبزیجات و محصولات گلخانهای |
| خشکبار | انواع خشکبار و محصولات فرآوریشده |
| صنایع تبدیلی | کنسرو، آبمیوه و محصولات فرآوریشده |
| شیرینی و شکلات | محصولات دارای بستهبندی صادراتی |
| دارو | داروهای دارای قابلیت ثبت در بازار مقصد |
| تجهیزات پزشکی | تجهیزات و محصولات دارای استانداردهای لازم |
| فناوری سلامت | نرمافزارها و فناوریهای پزشکی |
| مواد اولیه | برخی مواد اولیه صنایع غذایی و دارویی |
| خدمات فنی | خدمات آزمایشگاهی، تحقیقاتی و فناوری |
این جدول به معنی تأیید وجود تقاضای تجاری برای تکتک این محصولات نیست؛ بلکه گروههایی را نشان میدهد که میتوانند برای مطالعه بازار مورد بررسی قرار گیرند.
۱۴. مهمترین موانع همکاری
با وجود ظرفیتهای قابل توجه، همکاری ایران و روسیه با موانع متعددی روبهرو است.
مشکلات پرداخت و بانکی
تحریمهای بینالمللی و محدودیت دسترسی به نظام مالی جهانی، یکی از مسائل مهم تجارت خارجی ایران و روسیه است.
معاهده راهبردی دو کشور نیز بر توسعه همکاری مالی، بانکی و استفاده از سازوکارهای پرداخت مستقل تأکید دارد.
با این حال، ایجاد سازوکار پرداخت پایدار، سریع و کمهزینه نیازمند همکاری بانکها و نهادهای مالی دو کشور است و صرف امضای توافق سیاسی به معنی حل خودکار همه مشکلات بانکی نیست.
۱۵. مشکلات حملونقل و لجستیک
فاصله جغرافیایی، شرایط آبوهوایی، ظرفیت بنادر، محدودیتهای ریلی، هزینه حمل و زمان ترخیص میتواند بر تجارت مواد غذایی اثر بگذارد.
این مسئله در کالاهای فاسدشدنی اهمیت بیشتری دارد.
توسعه مسیرهای ریلی، بنادر دریای خزر، مراکز لجستیکی و حملونقل ترکیبی میتواند بخشی از این مشکلات را کاهش دهد.
پروژههای مرتبط با «Agroexpress» و توجه اتحادیه اقتصادی اوراسیا به دیجیتالیسازی حملونقل و ایجاد مراکز لجستیکی نیز نشان میدهد که لجستیک یکی از محورهای مهم توسعه تجارت کشاورزی میان ایران و اوراسیا است.
۱۶. چالش زبان و بازاریابی
یکی از مشکلات عملی صادرکنندگان ایرانی، شناخت ناکافی از بازار روسیه است.
داشتن محصول باکیفیت به تنهایی کافی نیست.
شرکت ایرانی باید بداند:
- مشتری روسی چه مشخصاتی میخواهد؟
- چه بستهبندیای مناسب است؟
- قیمت رقابتی چقدر است؟
- محصول از چه کانالهایی توزیع میشود؟
- چه استانداردهایی لازم است؟
- برچسب محصول چگونه باید طراحی شود؟
- واردکننده معتبر چه ویژگیهایی دارد؟
همچنین حضور یک شریک محلی یا توزیعکننده معتبر میتواند ورود به بازار را آسانتر کند، هرچند انتخاب شریک تجاری باید پس از اعتبارسنجی حقوقی و مالی انجام شود.
۱۷. فرصتهای سرمایهگذاری روسیه در ایران
همکاری غذایی و دارویی فقط به صادرات ایران محدود نمیشود.
سرمایهگذاران روس میتوانند در ایران در حوزههایی مانند:
- صنایع تبدیلی کشاورزی؛
- بستهبندی؛
- زنجیره سرد؛
- صنایع غذایی؛
- تولید مواد اولیه؛
- تجهیزات پزشکی؛
- داروسازی؛
- تحقیق و توسعه؛
بررسی فرصتهای سرمایهگذاری کنند.
از سوی دیگر، ایران نیز میتواند از سرمایه و فناوری روسیه در بخشهایی که نیازمند سرمایهگذاری و فناوری هستند استفاده کند.
البته موفقیت چنین پروژههایی به عواملی مانند ثبات مقررات، امکان انتقال سرمایه، سازوکار حل اختلاف، تضمینهای سرمایهگذاری و امکان انتقال سود وابسته است.
۱۸. نقش نمایشگاهها و ارتباط مستقیم شرکتها
یکی از روشهای توسعه تجارت ایران و روسیه، افزایش ارتباط مستقیم میان شرکتهای دو کشور است.
نمایشگاههای تخصصی صنایع غذایی، دارویی، تجهیزات پزشکی و کشاورزی میتوانند فرصت مناسبی برای:
- شناسایی واردکنندگان؛
- مذاکره با توزیعکنندگان؛
- پیدا کردن شریک تولیدی؛
- معرفی فناوری؛
- بررسی رقبا؛
- مذاکره برای قرارداد نمایندگی؛
فراهم کنند.
در چنین رویدادهایی بهتر است شرکت ایرانی به جای ارائه صرفاً یک کاتالوگ، اطلاعات دقیق درباره ظرفیت تولید، استانداردها، قیمت صادراتی، حداقل سفارش، شرایط پرداخت، ظرفیت تحویل و سابقه صادرات ارائه کند.
۱۹. راهکارهای پیشنهادی برای توسعه همکاری
برای اینکه همکاری ایران و روسیه در صنایع غذایی و دارویی از سطح تفاهمنامه و مذاکرات به تجارت پایدار برسد، چند اقدام اهمیت دارد.
نخست: ایجاد بانک اطلاعاتی بازار
شرکتها باید اطلاعات مربوط به بازار، رقبا، قیمت، واردکنندگان و استانداردهای روسیه را جمعآوری کنند.
دوم: تمرکز بر محصولات مشخص
به جای تلاش برای صادرات تعداد زیادی محصول، بهتر است شرکتها چند محصول دارای مزیت را انتخاب و بازار آنها را بهصورت تخصصی بررسی کنند.
سوم: توسعه حملونقل تخصصی
برای محصولات غذایی، ایجاد شبکه زنجیره سرد و حمل سریع اهمیت زیادی دارد.
چهارم: همکاری در استانداردها
هماهنگی میان نهادهای استاندارد و نظارتی میتواند یکی از عوامل مهم کاهش موانع تجارت باشد.
پنجم: توسعه پرداختهای تجاری
وجود روشهای مطمئن پرداخت برای شرکتهای کوچک و متوسط اهمیت زیادی دارد.
ششم: تولید مشترک
در برخی محصولات، تولید در بازار روسیه ممکن است از صادرات محصول نهایی اقتصادیتر باشد.
هفتم: توسعه تجارت الکترونیک
فروش آنلاین و همکاری با بازارگاههای روسی میتواند برای برخی کالاهای مصرفی مسیر دیگری برای آزمایش بازار ایجاد کند؛ البته رعایت مقررات فروش و واردات همچنان ضروری است.
۲۰. چشمانداز آینده همکاری غذایی و دارویی ایران و روسیه
چشمانداز همکاری دو کشور در این حوزه را باید بر اساس عوامل واقعی و نه صرفاً اظهارات سیاسی ارزیابی کرد.
از یک طرف، وجود توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، معاهده مشارکت جامع راهبردی ایران و روسیه، نزدیکی جغرافیایی، نیازهای تجاری متقابل و ظرفیتهای کشاورزی و صنعتی، زمینه حقوقی و اقتصادی مناسبی برای توسعه روابط ایجاد کردهاند.
از طرف دیگر، چالشهایی مانند تحریمها، مسائل بانکی، لجستیک، تفاوت استانداردها، رقابت در بازار روسیه، نوسانات ارزی و پیچیدگی ثبت محصولات دارویی همچنان وجود دارند.
مطالعات اقتصادی منتشرشده درباره روابط ایران و روسیه نیز نشان میدهد که با وجود ظرفیتهای موجود، تجارت دوجانبه در سالهای اخیر با نوساناتی همراه بوده و توسعه پایدار آن نیازمند رفع موانع ساختاری است.
بنابراین، نمیتوان صرفاً بر اساس امضای توافقها نتیجه گرفت که تجارت غذایی و دارویی بهصورت خودکار افزایش خواهد یافت. موفقیت همکاری به اجرای مقررات، فعالیت شرکتها، توسعه زیرساختها و ایجاد سازوکارهای عملی بستگی دارد.
جمعبندی
همکاری ایران و روسیه در صنایع غذایی و دارویی یکی از حوزههایی است که میتواند در سالهای آینده نقش مهمی در توسعه تجارت غیرنفتی دو کشور داشته باشد.
در بخش غذایی، ظرفیتهای ایران در زمینه میوه، سبزیجات، خشکبار، محصولات فرآوریشده، صنایع تبدیلی و برخی کالاهای بستهبندیشده، در کنار ظرفیت روسیه در حوزه غلات، محصولات کشاورزی و برخی مواد غذایی، زمینه تجارت متقابل را ایجاد میکند.
آمارها و مطالعات موجود نیز نشان میدهند که محصولات کشاورزی و غذایی بخش مهمی از تجارت ایران و روسیه را تشکیل میدهند.
در بخش دارویی، موضوع از تجارت کالا فراتر میرود و حوزههایی مانند ثبت دارو، تجهیزات پزشکی، تحقیقات علمی، انتقال فناوری، تولید مشترک و همکاری نظارتی اهمیت پیدا میکند.
معاهده جامع راهبردی ایران و روسیه نیز بهطور مشخص همکاری در حوزه سلامت، دارو، تجهیزات پزشکی، تحقیقات پزشکی و فناوریهای سلامت را مورد توجه قرار داده است.
اجرای توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از مه ۲۰۲۵ نیز یکی از مهمترین تحولات اقتصادی مرتبط با این موضوع است.
این توافق میتواند دسترسی تجاری ایران به بازار اوراسیا را تسهیل کند و روسیه به عنوان یکی از اعضای اصلی این اتحادیه، در این فرآیند جایگاه مهمی دارد.
با این حال، تبدیل ظرفیتهای بالقوه به تجارت واقعی به حل مسائل بانکی، استانداردها، ثبت محصولات، لجستیک، حملونقل، بستهبندی، بازاریابی و شناخت دقیق بازار روسیه نیاز دارد.
در نهایت، آینده همکاری ایران و روسیه در صنایع غذایی و دارویی بیشتر از آنکه به تعداد توافقهای سیاسی وابسته باشد، به میزان اجرای عملی آنها توسط شرکتها و نهادهای اقتصادی و نظارتی وابسته است.
ایجاد زنجیرههای تأمین مشترک، توسعه تولید مشترک، تسهیل استانداردها، بهبود حملونقل و ایجاد سازوکارهای مطمئن پرداخت میتواند همکاری دو کشور را از تجارت موردی به روابط تجاری پایدارتر تبدیل کند.
