مقدمه
برق یکی از زیرساخت‌های اصلی زندگی روزمره و فعالیت اقتصادی است؛ از روشنایی خانه‌ها و عملکرد تجهیزات پزشکی گرفته تا تولید کارخانه‌ها، فعالیت فروشگاه‌ها و ارائه خدمات دیجیتال، همه به تأمین پایدار انرژی وابسته‌اند.
به همین دلیل، زمانی که مصرف برق از ظرفیت تولید و انتقال آن فراتر می‌رود، مسئله دیگر فقط افزایش قبض برق نیست، بلکه ممکن است به محدودیت مصرف صنایع، افت کیفیت خدمات و فشار اقتصادی بر خانوارها و کسب‌وکارها منجر شود.
در چنین شرایطی، هر فعالیتی که مصرف قابل‌توجهی داشته باشد اما خارج از چارچوب‌های قانونی و برنامه‌ریزی شبکه انجام شود، می‌تواند مدیریت عرضه و تقاضای برق را دشوارتر کند.
ماینینگ غیرمجاز یا استخراج غیرقانونی رمزارز یکی از فعالیت‌هایی است که به دلیل مصرف برق نسبتاً زیاد و امکان فعالیت شبانه‌روزی، در بحث ناترازی برق ایران مورد توجه قرار گرفته است.
اما آیا می‌توان تمام مشکلات برق کشور را به استخراج غیرمجاز رمزارز نسبت داد؟ پاسخ منصفانه و فنی، منفی است.
ناترازی برق معمولاً حاصل مجموعه‌ای از عوامل مانند محدودیت ظرفیت تولید، فرسودگی بخشی از تجهیزات، مشکلات تأمین سوخت نیروگاه‌ها، رشد تقاضا، شرایط آب‌وهوایی و ضعف سرمایه‌گذاری متناسب با نیاز مصرف است.
استخراج غیرمجاز رمزارز می‌تواند این مشکل را تشدید کند؛ به‌خصوص زمانی که تعداد زیادی دستگاه بدون مجوز و بدون هماهنگی با شرکت‌های برق وارد مدار شوند.
برای درک دقیق این موضوع، باید ابتدا با ماهیت ماینینگ، نحوه مصرف انرژی و سازوکار ایجاد ناترازی آشنا شویم و سپس بررسی کنیم که چرا مصرف پنهان برق می‌تواند هزینه‌های بیشتری به شبکه و مصرف‌کنندگان تحمیل کند.
ماینینگ چیست و چرا برق زیادی مصرف می‌کند؟
ماینینگ یا استخراج رمزارز، فرایندی محاسباتی است که در برخی شبکه‌های مبتنی بر سازوکار اثبات کار (Proof of Work) برای تأیید تراکنش‌ها، مشارکت در ایجاد بلوک‌های جدید و حفظ امنیت شبکه انجام می‌شود.
در این فرایند، دستگاه‌های تخصصی محاسبات بسیار زیادی انجام می‌دهند تا پاسخ معتبر یک مسئله رمزنگاری را پیدا کنند. هرچه توان محاسباتی دستگاه‌ها بیشتر باشد، سهم آن‌ها از تلاش محاسباتی شبکه نیز افزایش می‌یابد؛ البته میزان پاداش به عوامل مختلفی از جمله سختی شبکه، سهم توان پردازشی و قواعد همان رمزارز بستگی دارد.
بیت‌کوین شناخته‌شده‌ترین نمونه رمزارزی است که استخراج آن بر پایه اثبات کار انجام می‌شود، اما همه رمزارزها از ماینینگ استفاده نمی‌کنند.
دلیل اصلی مصرف بالای برق در استخراج، فعالیت پیوسته تجهیزات محاسباتی است. دستگاه استخراج برای انجام عملیات پردازشی به انرژی الکتریکی نیاز دارد و بخش دیگری از مصرف نیز به سیستم‌های خنک‌کننده، تهویه و تجهیزات جانبی مربوط می‌شود.
از آنجا که این دستگاه‌ها در بسیاری از مراکز استخراج به‌صورت شبانه‌روزی کار می‌کنند، مصرف تجمعی آن‌ها در طول ماه می‌تواند قابل‌توجه باشد.
برای مثال، دستگاهی با توان مصرفی ۳ کیلووات که به‌طور مداوم روشن باشد، در ۲۴ ساعت حدود ۷۲ کیلووات‌ساعت و در ۳۰ روز حدود ۲۱۶۰ کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌کند. این محاسبه صرفاً نمونه‌ای فرضی برای نشان‌دادن اثر توان و مدت فعالیت است و مصرف واقعی به مدل دستگاه، شرایط کار و تجهیزات جانبی بستگی دارد.
نقش دستگاه‌های استخراج و فعالیت شبانه‌روزی
دستگاه‌های تخصصی استخراج، از جمله تجهیزات مبتنی بر مدارهای مجتمع با کاربرد خاص یا ASIC، برای انجام محاسبات مشخص با سرعت بالا طراحی شده‌اند.
این تجهیزات معمولاً نسبت به رایانه‌های عادی توان پردازشی بسیار بیشتری برای الگوریتم موردنظر فراهم می‌کنند، اما همین توان پردازشی به مصرف برق مستمر نیاز دارد.
هنگامی که یک دستگاه در تمام ساعات شبانه‌روز روشن می‌ماند، انرژی مصرفی آن با مجموع مصرف چند وسیله خانگی کوچک قابل مقایسه نیست و بسته به توان دستگاه ممکن است به چندین برابر مصرف آن وسایل برسد.
در مراکزی که ده‌ها یا صدها دستگاه فعالیت می‌کنند، مجموع مصرف به‌سرعت افزایش می‌یابد و به بار قابل‌توجهی روی شبکه تبدیل می‌شود.
نکته مهم این است که مصرف برق ماینینگ فقط به تعداد دستگاه‌ها وابسته نیست. توان نامی تجهیزات، بازده انرژی، دمای محیط، میزان استفاده از تهویه و نحوه مدیریت مرکز استخراج نیز اهمیت دارند.
در محیط‌های گرم، دفع حرارت تولیدشده توسط دستگاه‌ها می‌تواند به مصرف بیشتر برق برای سرمایش منجر شود.
به همین دلیل، محاسبه بار واقعی یک مرکز استخراج باید بر اساس اندازه‌گیری توان ورودی کل مجموعه انجام شود، نه صرفاً تعداد دستگاه‌ها یا مشخصات تبلیغاتی آن‌ها.
همین ویژگی‌ها نشان می‌دهد که چرا یک واحد استخراج کوچک ممکن است مصرف محدودی داشته باشد، درحالی‌که یک مزرعه بزرگ ماینینگ می‌تواند بار مستمر و قابل‌توجهی به شبکه تحمیل کند.
تفاوت ماینینگ مجاز و غیرمجاز
اصل استخراج رمزارز و قانونی‌بودن شیوه انجام آن دو موضوع متفاوت‌اند. در ایران، فعالیت استخراج رمزارز تابع مقررات و مجوزهای مربوط است و الزامات آن می‌تواند شامل مجوز فعالیت، رعایت ضوابط تأمین انرژی، استفاده از انشعاب متناسب با فعالیت و پایبندی به محدودیت‌های اعلام‌شده باشد.
بنابراین، صرف داشتن دستگاه استخراج به معنای مجازبودن فعالیت نیست؛ همان‌طور که صنعتی‌بودن مصرف برق نیز به‌تنهایی نشانه تخلف محسوب نمی‌شود. وضعیت قانونی هر واحد باید بر اساس مجوزها، نوع انشعاب، شیوه تأمین برق و مقررات قابل‌اعمال در زمان فعالیت بررسی شود.
در مقابل، استخراج غیرمجاز ممکن است در محلی انجام شود که مجوز لازم را ندارد، از برق با تعرفه یا کاربری نامتناسب استفاده می‌کند یا برخلاف مقررات مربوط به تأمین انرژی فعالیت دارد.
چنین فعالیتی علاوه بر مسئله قانونی، مشکل مهم دیگری هم ایجاد می‌کند: مصرف آن ممکن است در برنامه‌ریزی و برآورد رسمی تقاضای برق به‌درستی منعکس نشده باشد.
در نتیجه، شرکت‌های مسئول شبکه ممکن است با باری مواجه شوند که در محل یا زمان مورد انتظار آن‌ها قرار ندارد.
با این حال، باید میان غیرمجازبودن فعالیت و میزان مصرف آن تفاوت قائل شد؛ هر واحد غیرمجاز الزاماً مصرف یکسانی ندارد و اثر آن بر شبکه به ظرفیت، محل استقرار و زمان فعالیت بستگی دارد.
ناترازی برق چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟
ناترازی برق زمانی رخ می‌دهد که ظرفیت تأمین برق در زمان و مکان موردنیاز، برای پاسخ‌گویی به تقاضای مصرف کافی نباشد.
در این تعریف، صرفاً تعداد نیروگاه‌ها یا ظرفیت اسمی تولید اهمیت ندارد؛ بلکه باید دید نیروگاه‌ها در عمل چه میزان برق تولید می‌کنند، شبکه انتقال و توزیع چه ظرفیتی دارد و مصرف‌کنندگان در ساعات مختلف شبانه‌روز چه مقدار انرژی می‌خواهند.
ممکن است کشوری نیروگاه‌های متعددی داشته باشد، اما به دلیل تعمیرات، کمبود سوخت، محدودیت فنی یا افزایش ناگهانی تقاضا نتواند تمام ظرفیت نصب‌شده خود را به کار بگیرد.
در چنین شرایطی، افزایش مصرف بدون افزایش متناسب عرضه، شکاف میان تولید و تقاضا را بیشتر می‌کند. این شکاف ممکن است به اعمال محدودیت برای برخی مصرف‌کنندگان، برنامه‌های مدیریت بار یا خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده منجر شود.
برای بررسی ناترازی باید دو مفهوم را از یکدیگر جدا کنیم: انرژی مصرفی و توان موردنیاز در یک لحظه.
انرژی معمولاً با کیلووات‌ساعت سنجیده می‌شود و مقدار برق مصرف‌شده در یک بازه زمانی را نشان می‌دهد؛ توان نیز با کیلووات یا مگاوات اندازه‌گیری می‌شود و بیانگر میزان مصرف یا تولید در یک لحظه است.
یک مرکز استخراج ممکن است در تمام شبانه‌روز توان ثابتی مصرف کند و به همین دلیل بار پایه شبکه را افزایش دهد.
اگر این مصرف هم‌زمان با اوج تقاضای خانگی و صنعتی اتفاق بیفتد، فشار بیشتری بر شبکه وارد خواهد شد.
بنابراین، اثر ماینینگ بر ناترازی تنها به مجموع برق مصرف‌شده در ماه مربوط نیست، بلکه زمان مصرف و محل اتصال تجهیزات به شبکه نیز اهمیت دارد.
فاصله میان تولید و مصرف برق
ظرفیت تولید برق باید متناسب با تقاضای واقعی و تغییرات آن توسعه یابد.
نیروگاه‌ها برای تولید برق به سرمایه‌گذاری، تجهیزات، نیروی انسانی، سوخت یا منابع انرژی اولیه نیاز دارند و توسعه آن‌ها نیز معمولاً زمان‌بر است.
در مقابل، اضافه‌شدن مصرف‌کنندگان جدید یا راه‌اندازی تجهیزات پرمصرف ممکن است در مدت کوتاهی اتفاق بیفتد.
اگر توسعه تولید و شبکه هم‌پای رشد تقاضا پیش نرود، حتی افزایش محدود مصرف نیز می‌تواند در دوره‌های بحرانی اهمیت پیدا کند. این موضوع به‌ویژه در شبکه‌هایی که حاشیه ظرفیت قابل‌استفاده آن‌ها کم است، حساسیت بیشتری دارد.
تأثیر اوج مصرف و محدودیت نیروگاه‌ها
مصرف برق در تمام ساعات روز یکسان نیست. در روزهای گرم تابستان، استفاده هم‌زمان از کولرها و سامانه‌های سرمایشی می‌تواند تقاضا را به‌شدت بالا ببرد.
در زمستان نیز افزایش مصرف گاز برای گرمایش ممکن است تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی را تحت فشار قرار دهد.
اگر در چنین شرایطی ظرفیت تولید قابل‌استفاده کاهش پیدا کند، مدیریت شبکه دشوارتر می‌شود و حتی مصرفی که در روزهای عادی مشکل خاصی ایجاد نمی‌کرد، ممکن است به تشدید کمبود برق کمک کند.
ماینینگ غیرمجاز در این میان به دلیل امکان فعالیت مستمر اهمیت دارد. مصرف خانگی ممکن است با تغییر دما، ساعات حضور افراد در خانه یا خاموش‌شدن تجهیزات کاهش پیدا کند، اما بسیاری از دستگاه‌های استخراج تا زمانی که برق و اتصال لازم را داشته باشند، بدون توقف کار می‌کنند.
در نتیجه، بخشی از بار شبکه حتی در ساعات کم‌مصرف باقی می‌ماند و به تقاضای پایه اضافه می‌شود. البته این به معنای آن نیست که تمام دستگاه‌های استخراج همیشه در تمام ساعات با حداکثر توان کار می‌کنند؛ برای محاسبه اثر واقعی باید مصرف اندازه‌گیری‌شده و الگوی فعالیت آن‌ها بررسی شود.
ماینینگ غیرمجاز چگونه ناترازی برق را تشدید می‌کند؟
مصرف پنهان و پیش‌بینی‌نشده برق
یکی از مهم‌ترین مشکلات استخراج غیرمجاز این است که مصرف برق ممکن است خارج از چارچوب مجوزها، قراردادها یا برنامه‌ریزی مورد انتظار شبکه انجام شود.
شرکت برق برای مدیریت شبکه باید از میزان تقاضا، نوع مصرف‌کننده، ظرفیت انشعاب و الگوی بار اطلاع داشته باشد.
وقتی یک فضای مسکونی، کارگاهی یا کشاورزی به‌طور پنهانی به محل فعالیت تعداد زیادی دستگاه استخراج تبدیل شود، مشخصات واقعی مصرف آن محل ممکن است با اطلاعات ثبت‌شده متفاوت باشد.
برای مثال، انشعابی که برای مصرف معمول یک ساختمان طراحی یا تخصیص یافته، ممکن است در عمل با باری مستمر و سنگین روبه‌رو شود که از ابتدا در برنامه‌ریزی آن پیش‌بینی نشده است.
این مسئله فقط به ثبت‌نشدن مصرف مربوط نیست؛ بلکه به نحوه تأمین انرژی و رعایت‌نشدن ضوابط نیز ارتباط دارد.
برق غیرمجاز همچنان از شبکه فیزیکی عبور می‌کند و نیروگاه‌ها و تجهیزات شبکه باید انرژی موردنیاز آن را تأمین کنند. اگر این مصرف در زمان اوج بار افزایش پیدا کند، مسئولان شبکه ناچارند همانند سایر بارها آن را در تراز عملیاتی خود لحاظ کنند؛ حتی اگر صاحب فعالیت از نظر قانونی مجاز به استفاده از برق برای استخراج نباشد. در نتیجه، پنهان‌بودن فعالیت به معنای پنهان‌ماندن اثر فیزیکی آن بر شبکه نیست.
گزارش منتشرشده از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در مهر ۱۴۰۵، توان مصرفی استخراج رمزارز در ایران را با توجه به روش محاسبه، حدود ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ مگاوات برآورد کرده است.
در این گزارش، کاهش بار پایه شبکه پس از قطع اینترنت نیز یکی از مبانی بررسی قرار گرفته، اما تصریح شده است که تمام کاهش مشاهده‌شده را نمی‌توان به ماینینگ نسبت داد؛ زیرا مراکز داده، سرورها و زیرساخت‌های اینترنتی دیگر نیز ممکن است در این تغییر سهم داشته باشند.
این تفکیک مهم است: آمار برآوردی درباره مصرف ماینینگ باید با روش محاسبه و محدودیت‌های داده همراه باشد، نه اینکه به‌عنوان اندازه‌گیری قطعی تمام فعالیت‌های غیرمجاز معرفی شود.
فشار بر شبکه توزیع و ترانسفورماتورها
برق پس از تولید، از طریق شبکه انتقال و توزیع به مصرف‌کنندگان می‌رسد. هر بخش از این شبکه برای تحمل محدوده مشخصی از جریان و توان طراحی شده است.
اگر در یک منطقه تعداد زیادی دستگاه استخراج نصب شوند، ممکن است بار یک فیدر، کابل یا ترانسفورماتور از ظرفیت مناسب آن فراتر رود.
نتیجه احتمالی این وضعیت، افزایش دمای تجهیزات، بالا رفتن احتمال خرابی، عملکرد تجهیزات حفاظتی یا نیاز به تقویت شبکه خواهد بود.
شدت پیامد به ظرفیت تجهیزات، کیفیت نصب، توزیع بار و مدت‌زمان اضافه‌بار بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت هر دستگاه ماینر به‌تنهایی الزاماً موجب خرابی شبکه می‌شود.
برای درک بهتر، یک ترانسفورماتور محلی را تصور کنید که برق چندین واحد مسکونی و تجاری را تأمین می‌کند. اگر در یکی از این واحدها تعداد زیادی دستگاه پرمصرف نصب شود، میزان بار آن نقطه از شبکه ممکن است به‌طور قابل‌توجهی افزایش پیدا کند.
حتی اگر تولید برق در سطح کشور به‌اندازه کافی باشد، محدودیت تجهیزات محلی می‌تواند مشکل ایجاد کند؛ زیرا برق را نمی‌توان بدون محدودیت از هر مسیر و با هر میزان توانی عبور داد. در این شرایط، مسئله فقط کمبود تولید ملی نیست، بلکه ظرفیت انتقال و توزیع در محل مصرف نیز اهمیت دارد.
تلفات شبکه و افزایش هزینه‌های تأمین برق
انتقال برق در سیم‌ها و تجهیزات با مقداری تلفات همراه است. بخشی از این تلفات به مقاومت هادی‌ها و جریان عبوری مربوط می‌شود؛ به‌طور ساده، در شرایط ثابت مقاومت، تلفات اهمی با مجذور جریان افزایش می‌یابد.
بنابراین، افزایش بار می‌تواند در برخی بخش‌های شبکه تلفات را بالا ببرد، به‌ویژه زمانی که تجهیزات تحت فشار قرار بگیرند یا انتقال توان از مسیرهای نامناسب انجام شود.
با این حال، میزان تلفات اضافه‌شده در اثر ماینینگ را نمی‌توان بدون اطلاعات فنی شبکه محاسبه کرد و نباید برای آن عدد مشخصی را بدون مستندات اعلام کرد.
از سوی دیگر، هر مقدار برق مصرفی باید در نهایت از منابع تولید تأمین شود. در ایران، بخش بزرگی از برق تولیدی به نیروگاه‌های حرارتی وابسته است و این نیروگاه‌ها به سوخت نیاز دارند.
افزایش مصرف برق در نتیجه استخراج، در صورت تأمین از نیروگاه‌های حرارتی، می‌تواند مصرف سوخت را نیز بالا ببرد و هزینه فرصت استفاده از منابع انرژی را افزایش دهد.
این موضوع زمانی مهم‌تر می‌شود که تأمین سوخت نیروگاه‌ها با محدودیت روبه‌رو باشد یا برای حفظ برق سایر مصرف‌کنندگان به مدیریت بار نیاز پیدا شود.
سهم ماینینگ غیرمجاز در ناترازی برق ایران چقدر است؟
برای پاسخ دقیق به این سؤال، باید میان آمار مصرف کل استخراج رمزارزها، سهم فعالیت‌های غیرمجاز و سهم آن‌ها از کسری برق تفاوت قائل شویم. این سه شاخص یکسان نیستند.
ممکن است یک گزارش، توان مصرفی تمام فعالیت‌های استخراج را تخمین بزند؛ گزارش دیگری فقط درباره ماینرهای غیرمجاز باشد و گزارش سوم سهم این مصرف را در یک دوره مشخص از کسری برق محاسبه کند.
همچنین آمارها به زمان انتشار، روش تخمین، تعداد دستگاه‌های فعال و شرایط شبکه وابسته‌اند. به همین دلیل، مقایسه اعداد بدون توجه به تعریف و دوره زمانی آن‌ها ممکن است تصویری نادرست از مسئله ارائه دهد.
در گزارشی که خبرگزاری تسنیم در ۵ مهر ۱۴۰۵ از بررسی مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر کرده، مصرف برق استخراج رمزارزها حدود ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ مگاوات برآورد شده است.
طبق همان گزارش، این مصرف در دوره چهارماهه گرم سال معادل حدود ۶ درصد از کل ناترازی برق برآورد شده و مصرف ماهانه این بخش نیز حدود ۷۰۰ میلیون کیلووات‌ساعت اعلام شده است.
گزارش همچنین تخمین می‌زند که تأمین سالانه این میزان برق از نیروگاه‌های حرارتی، به حدود ۲٫۱ میلیارد مترمکعب سوخت معادل گاز نیاز داشته باشد؛ این رقم برآوردی است و به فرض‌های محاسباتی گزارش وابسته است.
|
شاخص |
رقم گزارش‌شده |
نکته مهم |
|---|---|---|
|
توان مصرفی استخراج رمزارز در گزارش مهر ۱۴۰۵ |
حدود ۹۳۰ تا ۱۲۰۰ مگاوات |
برآورد وابسته به روش محاسبه |
|
مصرف ماهانه برآوردی |
حدود ۷۰۰ میلیون کیلووات‌ساعت |
مربوط به استخراج رمزارزها در دامنه گزارش |
|
مصرف استخراج غیرمجاز در برخی اظهارات سال ۲۰۲۵ |
نزدیک به ۲۰۰۰ مگاوات |
مربوط به گزارش و دوره زمانی متفاوت |
|
سهم از ناترازی |
وابسته به دوره و تعریف کسری |
نباید با سهم از کل مصرف برق یکسان گرفته شود |
این اعداد نشان می‌دهند که استخراج رمزارز می‌تواند بار قابل‌توجهی ایجاد کند، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که علت اصلی ناترازی برق ایران همین فعالیت است.
سهم واقعی ماینینگ غیرمجاز باید با توجه به مصرف ثبت‌شده و تخمینی، ظرفیت تولید قابل‌استفاده، زمان اوج مصرف و محدودیت‌های شبکه ارزیابی شود.
اگر تولید برق به‌طور جدی محدود باشد، حذف یک بار بزرگ می‌تواند به کاهش کسری کمک کند؛ ولی برای رفع پایدار ناترازی، اصلاح سایر مشکلات بخش انرژی نیز ضروری است.
پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی استخراج غیرمجاز
محدودشدن برق صنایع و کاهش تولید
یکی از پیامدهای احتمالی ناترازی برق، محدودیت تأمین انرژی برای واحدهای صنعتی است.
کارخانه‌ها برای فعالیت به برق پایدار نیاز دارند و قطع یا محدودشدن برق ممکن است برنامه تولید، عملکرد ماشین‌آلات و تحویل سفارش‌ها را مختل کند.
برخی فرایندهای صنعتی نیز هنگام توقف ناگهانی با هزینه راه‌اندازی مجدد، ضایعات مواد اولیه یا آسیب به تجهیزات روبه‌رو می‌شوند.
وقتی شبکه با کمبود برق مواجه است، هر مصرف اضافی که بتوان آن را مدیریت یا حذف کرد، می‌تواند به کاهش فشار بر تأمین برق سایر بخش‌ها کمک کند.
از این منظر، استفاده غیرمجاز از برق برای استخراج رمزارز یک مسئله صرفاً فنی نیست، بلکه موضوعی اقتصادی نیز محسوب می‌شود.
برق مصرف‌شده در یک مرکز استخراج می‌توانست، در صورت وجود ظرفیت شبکه و تقاضای مناسب، برای تولید کالا، ارائه خدمات یا تأمین نیازهای عمومی استفاده شود.
البته نباید فرض کرد که حذف مصرف ماینینگ به‌طور خودکار تمام برق آزادشده را به یک کارخانه مشخص می‌رساند؛ محدودیت‌های مکانی شبکه و وضعیت تولید همچنان اهمیت دارند.
بااین‌حال، کاهش بار غیرضروری و غیرمجاز می‌تواند گزینه‌های بیشتری برای مدیریت شبکه ایجاد کند.
تحمیل هزینه به اقتصاد و منابع عمومی
در کشورهایی که قیمت برق برای برخی گروه‌های مصرف‌کننده با حمایت یا یارانه همراه است، استفاده غیرمجاز از انشعاب خانگی، کشاورزی یا صنعتی برای استخراج می‌تواند موجب بهره‌برداری خارج از هدف از منابع عمومی شود.
این مسئله زمانی جدی‌تر است که تعرفه و شرایط انشعاب برای مصرفی متفاوت از استخراج تعیین شده باشد.
در چنین وضعیتی، فرد یا مجموعه متخلف ممکن است بخشی از هزینه واقعی فعالیت خود را به شبکه و جامعه منتقل کند، درحالی‌که منفعت اقتصادی استخراج به خود او می‌رسد.
هزینه اجتماعی این مصرف فقط به بهای انرژی محدود نیست. تأمین برق به سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌ها، خطوط انتقال، پست‌ها، تجهیزات حفاظتی و نگهداری شبکه نیاز دارد.
اگر بخشی از ظرفیت موجود به شکل غیرمجاز مصرف شود، شبکه در شرایط کمبود منابع با فشار بیشتری مواجه می‌شود و ممکن است برای حفظ پایداری به اقدامات پرهزینه‌تری نیاز پیدا کند.
بااین‌حال، محاسبه دقیق خسارت اقتصادی نیازمند اطلاعاتی درباره تعرفه، میزان مصرف، هزینه تولید و سوخت، تلفات شبکه و هزینه فرصت برق است؛ به همین دلیل، اعلام یک رقم قطعی بدون مطالعه مستند می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
افزایش فشار زیست‌محیطی
استخراج رمزارز به‌خودی‌خود لزوماً به معنای انتشار مستقیم آلاینده در محل فعالیت نیست؛ اما برق مصرفی آن باید از یک منبع انرژی تأمین شود.
اگر برق موردنیاز از نیروگاه‌های سوخت فسیلی تولید شود، افزایش تقاضا می‌تواند به مصرف بیشتر سوخت و افزایش انتشار آلاینده‌ها منجر شود.
میزان این اثر به ترکیب منابع تولید برق، بازده نیروگاه‌ها و نوع سوخت مصرفی بستگی دارد. اگر برق از منابع کم‌کربن تأمین شود، شدت انتشار مربوط به مصرف برق می‌تواند کمتر باشد.
در ایران، وابستگی قابل‌توجه تولید برق به سوخت‌های فسیلی باعث می‌شود مدیریت تقاضای غیرضروری از منظر مصرف سوخت و انتشار نیز اهمیت پیدا کند.
گزارش ها درباره ایران، سهم بالای سوخت‌های فسیلی در تولید برق و محدودیت عرضه گاز در دوره اوج مصرف را توضیح می‌دهد.
این مسئله نشان می‌دهد که افزایش مصرف برق ممکن است فقط بر تراز الکتریکی اثر نگذارد، بلکه بر تراز کلی انرژی کشور نیز فشار وارد کند.
روش‌های شناسایی و مقابله با استخراج غیرمجاز
شناسایی مراکز استخراج غیرمجاز باید بر پایه شواهد فنی، بررسی مجوزها و رعایت حقوق اشخاص انجام شود.
یکی از ابزارهای مؤثر، تحلیل الگوی مصرف برق است. اگر مصرف یک انشعاب در مقایسه با نوع کاربری اعلام‌شده به‌طور غیرمعمول بالا باشد یا الگوی باری پیوسته و متفاوت از مصرف معمول محل دیده شود، شرکت برق می‌تواند موضوع را برای بررسی بیشتر ارزیابی کند.
البته مصرف زیاد به‌تنهایی اثبات‌کننده ماینینگ غیرمجاز نیست؛ کارگاه‌ها، تجهیزات سرمایشی، پمپ‌ها و فعالیت‌های قانونی دیگر نیز ممکن است مصرف بالایی داشته باشند.
بازرسی‌های تخصصی، بررسی اسناد مجوز و انشعاب، استفاده از ابزارهای اندازه‌گیری و همکاری میان شرکت‌های برق و نهادهای مسئول می‌توانند به شناسایی دقیق‌تر کمک کنند.
در کنار این روش‌ها، اطلاع‌رسانی عمومی درباره تفاوت مصرف مجاز و غیرمجاز و ایجاد مسیرهای روشن برای گزارش تخلف اهمیت دارد.
در عین حال، هرگونه گزارش یا اقدام اجرایی باید با بررسی کافی همراه باشد تا مصرف‌کنندگان قانونی به‌اشتباه متهم نشوند.
شرکت‌های مسئول برق در اطلاع‌رسانی‌های خود بر برخورد با استخراج غیرمجاز و استفاده نادرست از انشعاب‌های یارانه‌ای تأکید کرده‌اند.
با این حال، جزئیات جریمه‌ها، نحوه رسیدگی و شرایط قطع انشعاب ممکن است بر اساس قوانین و دستورالعمل‌های جاری تغییر کند؛ بنابراین، برای تصمیم‌گیری حقوقی یا اطلاع از مقررات اجرایی باید آخرین اطلاعیه‌های رسمی و متن مقررات معتبر بررسی شود.
راهکارهای کاهش اثر ماینینگ بر شبکه برق
اجرای مؤثر مقررات و جلوگیری از مصرف غیرمجاز
نخستین اقدام، اجرای مؤثر قوانین موجود و جلوگیری از استفاده غیرمجاز از برق است.
فعالیت استخراجی که مجوز و شرایط لازم را ندارد، نباید از انشعابی استفاده کند که برای مصرف دیگری تخصیص یافته است.
نظارت مستمر، بررسی مصرف‌های غیرعادی و رسیدگی منصفانه به تخلفات می‌تواند هزینه فعالیت غیرقانونی را افزایش دهد و از تکرار آن جلوگیری کند.
البته برخورد مؤثر زمانی نتیجه بهتری دارد که در کنار نظارت، مسیر قانونی و شفاف برای فعالیت‌های مجاز نیز فراهم باشد.
مدیریت مصرف در ساعات اوج بار
یکی از راهکارهای فنی، مدیریت زمان مصرف است. در برخی شرایط، انتقال بخشی از فعالیت‌های پرمصرف به ساعات کم‌باری می‌تواند فشار بر شبکه را کاهش دهد؛ البته این راهکار تنها زمانی مفید است که محدودیت شبکه و میزان مصرف در ساعات مختلف اجازه دهد.
در مورد مراکز استخراج، فعالیت انعطاف‌پذیر یا توقف موقت تجهیزات در زمان هشدار شبکه می‌تواند به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت بار مطرح شود.
این موضوع باید در چارچوب مقررات و توافق‌های معتبر انجام شود و نباید به معنای مجازشدن خودکار هر نوع فعالیت استخراجی تلقی شود.
توسعه تولید و تقویت زیرساخت برق
مقابله با ماینینگ غیرمجاز جایگزین توسعه زیرساخت برق نیست. شبکه پایدار به سرمایه‌گذاری در ظرفیت تولید، تعمیر و نوسازی نیروگاه‌ها، توسعه خطوط انتقال، تقویت شبکه توزیع و افزایش بهره‌وری نیاز دارد.
اگر رشد تقاضا از توسعه عرضه جلو بزند، حتی در صورت کنترل مصرف غیرمجاز نیز ممکن است ناترازی ادامه پیدا کند. از این رو، سیاست موفق باید هم‌زمان به سمت کاهش مصرف غیرضروری و افزایش ظرفیت قابل‌اتکای تأمین برق حرکت کند.
شفافیت در آمار و اطلاع‌رسانی عمومی
یکی از پیش‌نیازهای سیاست‌گذاری دقیق، انتشار آمار قابل‌مقایسه و شفاف است.
بهتر است گزارش‌ها مشخص کنند که ارقام اعلام‌شده مربوط به تمام استخراج رمزارزها هستند یا فقط فعالیت‌های غیرمجاز؛ مصرف بر اساس اندازه‌گیری واقعی محاسبه شده یا تخمین؛ و سهم گزارش‌شده از کسری برق به کدام بازه زمانی مربوط است.
چنین شفافیتی امکان ارزیابی اثربخشی اقدامات اجرایی را فراهم می‌کند و مانع از آن می‌شود که اعداد متفاوت بدون توجه به مبنای محاسبه در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در نهایت، سیاست‌گذاری باید به‌گونه‌ای باشد که هزینه تخلف بر عهده متخلف قرار گیرد، مصرف‌کنندگان قانونی از حقوق خود محروم نشوند و منابع عمومی به شکل کارآمدتری مورد استفاده قرار گیرند.
اگر مقررات روشن، نظارت قابل‌اعتماد، سرمایه‌گذاری زیرساختی و مدیریت مصرف هم‌زمان اجرا شوند، می‌توان اثر استخراج غیرمجاز بر شبکه را کاهش داد و در کنار آن به ریشه‌های گسترده‌تر ناترازی برق پرداخت.
نتیجه‌گیری
ماینینگ غیرمجاز از طریق افزایش مصرف برق، ایجاد بار پیش‌بینی‌نشده و واردکردن فشار بر تجهیزات شبکه می‌تواند ناترازی برق ایران را تشدید کند.
دستگاه‌های استخراج معمولاً برای فعالیت مستمر طراحی شده‌اند و مجموع مصرف آن‌ها در مراکز بزرگ ممکن است به صدها مگاوات یا بیشتر برسد.
در شرایطی که ظرفیت تولید قابل‌استفاده محدود است، چنین مصرفی می‌تواند فاصله میان عرضه و تقاضا را افزایش دهد و مدیریت برق را دشوارتر کند.
استفاده غیرمجاز از انشعاب‌های خانگی، صنعتی یا کشاورزی نیز ممکن است هزینه‌های اقتصادی و فنی اضافی به شبکه تحمیل کند.
بااین‌حال، برای تحلیل درست بحران برق نباید همه مشکلات را به ماینینگ نسبت داد. محدودیت تولید نیروگاه‌ها، مشکلات تأمین سوخت، رشد تقاضا، فرسودگی تجهیزات و نیاز به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها نیز در شکل‌گیری ناترازی نقش دارند.
گزارش‌های موجود درباره مصرف استخراج رمزارزها، هرچند ابعاد قابل‌توجه این فعالیت را نشان می‌دهند، باید با توجه به زمان انتشار و روش محاسبه بررسی شوند. بنابراین، راه‌حل پایدار نیازمند ترکیبی از برخورد قانونی با مصرف غیرمجاز، شفافیت آماری، مدیریت بار، توسعه ظرفیت تولید و تقویت شبکه انتقال و توزیع است.
در نهایت، برق یک منبع زیرساختی و اقتصادی است که باید به شکل کارآمد و منصفانه مورد استفاده قرار گیرد.
کاهش مصرف غیرمجاز می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه را کم کند، اما رفع پایدار ناترازی زمانی امکان‌پذیر است که هم مصرف مدیریت شود و هم ظرفیت تأمین انرژی متناسب با نیازهای کشور توسعه یابد.
پرسش‌های متداول درباره ماینینگ غیرمجاز و ناترازی برق
۱. آیا ماینینگ غیرمجاز علت اصلی ناترازی برق ایران است؟
خیر. استخراج غیرمجاز یکی از عوامل تشدیدکننده ناترازی است، اما مشکلاتی مانند محدودیت تولید نیروگاه‌ها، تأمین سوخت، رشد تقاضا و کمبود سرمایه‌گذاری زیرساختی نیز نقش دارند. سهم دقیق هر عامل به دوره زمانی و شرایط شبکه بستگی دارد.
۲. چرا دستگاه‌های ماینر برق زیادی مصرف می‌کنند؟
دستگاه‌های استخراج برای انجام محاسبات پیوسته به توان الکتریکی نیاز دارند و معمولاً ساعت‌های طولانی روشن می‌مانند. تجهیزات تهویه و خنک‌کننده نیز ممکن است مصرف اضافی ایجاد کنند. به همین دلیل، مجموع مصرف تعداد زیادی دستگاه می‌تواند قابل‌توجه باشد.
۳. ماینینگ غیرمجاز چگونه باعث خاموشی می‌شود؟
اگر مصرف استخراج به افزایش بار شبکه منجر شود و ظرفیت تولید یا انتقال برای پاسخ‌گویی به تقاضا کافی نباشد، احتمال اعمال محدودیت مصرف افزایش می‌یابد. بااین‌حال، خاموشی معمولاً نتیجه مجموعه‌ای از شرایط تولید، تقاضا و محدودیت‌های شبکه است و نمی‌توان هر خاموشی را مستقیماً به ماینینگ نسبت داد.
۴. آیا ماینینگ قانونی هم باعث افزایش مصرف برق می‌شود؟
بله. استخراج مجاز نیز برق مصرف می‌کند؛ تفاوت اصلی در رعایت مجوزها، ضوابط تأمین انرژی و شرایط قانونی فعالیت است. قانونی‌بودن استخراج به معنای بی‌اثر بودن آن بر شبکه نیست، بلکه به معنای فعالیت در چارچوب مقررات مربوط است.
۵. برای کاهش تأثیر ماینینگ بر ناترازی برق چه باید کرد؟
شناسایی و جلوگیری از مصرف غیرمجاز، اجرای مقررات، مدیریت مصرف در ساعات اوج بار، انتشار آمار شفاف و توسعه زیرساخت‌های تولید و انتقال برق از مهم‌ترین راهکارها هستند. اجرای هم‌زمان این اقدامات می‌تواند فشار بر شبکه را کاهش دهد، هرچند رفع کامل ناترازی به اصلاح سایر مشکلات صنعت برق نیز نیاز دارد.
