مقدمه
شاید در نگاه اول، یک تراشه چند میلیمتری چیزی نباشد که بتواند سرنوشت اقتصاد جهان یا حتی روابط میان قدرتهای بزرگ را تحت تأثیر قرار دهد. اما واقعیت دنیای امروز متفاوت است. تراشههای نیمهرسانا در قلب تلفن همراه، خودرو، رایانه، تجهیزات پزشکی، مراکز داده، سامانههای ارتباطی، هوش مصنوعی و حتی برخی تجهیزات نظامی قرار دارند.
در میان بازیگران این صنعت، تایوان و شرکت TSMC جایگاهی کمنظیر پیدا کردهاند. تایوان بخش مهمی از زنجیره جهانی تولید تراشه را در اختیار دارد و TSMC به یکی از مهمترین تولیدکنندگان قراردادی تراشههای پیشرفته در جهان تبدیل شده است. بر اساس دادههای دولت آمریکا، تایوان بیش از ۶۰ درصد درآمد جهانی صنعت تولید قراردادی تراشه و بیش از ۹۰ درصد تولید تراشههای پیشرفته را به خود اختصاص داده است.
همین وابستگی باعث شده است که موضوع تراشههای تایوان دیگر فقط یک مسئله اقتصادی یا فناوری نباشد؛ بلکه به موضوعی در اقتصاد جهانی، امنیت زنجیره تأمین، رقابت فناوری آمریکا و چین و ژئوپلیتیک شرق آسیا تبدیل شود.
فهرست مطالب
| ردیف | عنوان |
|---|---|
| ۱ | تراشه چیست و چرا اینقدر اهمیت دارد؟ |
| ۲ | تایوان چگونه به قدرت بزرگ صنعت تراشه تبدیل شد؟ |
| ۳ | TSMC چیست و چگونه شکل گرفت؟ |
| ۴ | مدل تجاری متفاوت TSMC چگونه صنعت تراشه را متحول کرد؟ |
| ۵ | جایگاه TSMC در اقتصاد تایوان |
| ۶ | چرا شرکتهای بزرگ فناوری به TSMC وابستهاند؟ |
| ۷ | رابطه تراشههای تایوان با هوش مصنوعی |
| ۸ | TSMC و رقابت فناوری آمریکا و چین |
| ۹ | مفهوم «سپر سیلیکونی» تایوان چیست؟ |
| ۱۰ | چرا آمریکا به دنبال تولید تراشه در داخل کشور است؟ |
| ۱۱ | گسترش کارخانههای TSMC در خارج از تایوان |
| ۱۲ | خطرات ژئوپلیتیکی وابستگی به تایوان |
| ۱۳ | جنگ تراشهها و محدودیتهای صادراتی |
| ۱۴ | آینده صنعت تراشه تایوان و TSMC |
| ۱۵ | نتیجهگیری |
| ۱۶ | پرسشهای متداول |
برای درک اهمیت تایوان ابتدا باید بدانیم تراشه یا نیمهرسانا چیست.
تراشه را میتوان تا حدی شبیه «مغز» بسیاری از دستگاههای مدرن دانست. این قطعات کوچک میتوانند محاسبات انجام دهند، دادهها را پردازش کنند، ارتباط میان اجزای مختلف دستگاه را مدیریت کنند و در سامانههای پیچیده تصمیمهای محاسباتی بگیرند.
البته همه تراشهها یکسان نیستند. برخی برای خودرو، لوازم خانگی یا تجهیزات صنعتی طراحی میشوند و برخی دیگر برای پردازشهای بسیار سنگین مانند هوش مصنوعی و ابررایانهها.
هرچه فناوری ساخت تراشه پیشرفتهتر باشد، امکان قرار دادن تعداد بیشتری ترانزیستور در فضای کوچکتر فراهم میشود. این موضوع میتواند به افزایش توان پردازشی و کاهش مصرف انرژی کمک کند.
بنابراین، وقتی از تراشههای پیشرفته تایوان صحبت میکنیم، بحث فقط درباره یک قطعه الکترونیکی کوچک نیست؛ درباره یکی از پایههای اقتصاد دیجیتال جهان صحبت میکنیم.
۲. تایوان چگونه به قدرت بزرگ صنعت تراشه تبدیل شد؟
موفقیت تایوان در صنعت نیمهرسانا یک اتفاق ناگهانی نبود. این کشور طی چند دهه، مجموعهای از سیاستهای صنعتی، سرمایهگذاریهای آموزشی و فناوری و ایجاد زیرساختهای تخصصی را دنبال کرد.
یکی از نقاط مهم این مسیر، شکلگیری صنعت فناوری در منطقه هسینچو بود. در ادامه، شرکتها و مراکز تحقیقاتی مختلفی در تایوان شکل گرفتند و شبکهای تخصصی از مهندسان، تولیدکنندگان، شرکتهای طراحی، تأمینکنندگان تجهیزات و شرکتهای بستهبندی و آزمایش تراشه ایجاد شد.
این اکوسیستم صنعتی اهمیت زیادی دارد.
ساخت یک تراشه پیشرفته تنها به داشتن یک کارخانه محدود نمیشود. طراحی، مواد اولیه، تجهیزات، نرمافزار، نیروی انسانی، آزمایش، بستهبندی و حملونقل همگی باید در زنجیره تولید هماهنگ باشند.
به همین دلیل است که ایجاد یک کارخانه تراشه پیشرفته در کشوری دیگر لزوماً به معنای انتقال فوری تمام تواناییهای تایوان نیست.
۳. TSMC چیست و چگونه شکل گرفت؟
TSMC در سال ۱۹۸۷ توسط موریس چانگ تأسیس شد و مدل موسوم به «تولید قراردادی خالص» یا Pure-Play Foundry را توسعه داد.
ایده اصلی نسبتاً ساده بود: شرکتهای فناوری میتوانند تراشه را طراحی کنند، اما لازم نیست خودشان میلیاردها دلار برای ساخت کارخانه تولید تراشه هزینه کنند.
TSMC تراشهای را که مشتری طراحی کرده است، بر اساس مشخصات فنی او تولید میکند.
این مدل بعدها به یکی از پایههای رشد صنعت تراشه تبدیل شد.
طبق اطلاعات رسمی شرکت، TSMC در سال ۲۰۲۵، ۱۲٬۶۸۲ محصول مختلف را با ۳۰۵ فناوری متفاوت برای ۵۳۴ مشتری تولید کرده است. ظرفیت سالانه تأسیسات تحت مدیریت شرکت و شرکتهای تابعه نیز از ۱۷ میلیون ویفر معادل ۱۲ اینچ فراتر رفته است.
این ارقام نشان میدهند که TSMC فقط یک کارخانه بزرگ نیست؛ بلکه بخشی از یک شبکه جهانی تولید فناوری است.
۴. مدل تجاری متفاوت TSMC چگونه صنعت تراشه را متحول کرد؟
یکی از مهمترین نکات درباره TSMC این است که این شرکت اساساً خودش را رقیب مستقیم مشتریانش قرار نمیدهد.
فرض کنیم شرکتی مانند یک طراح خودرو باشد که موتور بسیار پیچیدهای طراحی کرده است اما کارخانهای برای تولید انبوه آن ندارد. در مدل TSMC، شرکت طراحی را انجام میدهد و کارخانه تخصصی تولید، محصول را میسازد.
این مدل به رشد شرکتهای Fabless کمک کرد؛ یعنی شرکتهایی که تراشه را طراحی میکنند اما کارخانه تولید تراشه ندارند.
خود TSMC نیز توضیح میدهد که مدل Foundry به کاهش موانع ورود شرکتهای طراحی تراشه و توسعه صنعت Fabless کمک کرده است.
در نتیجه، تقسیم کار در صنعت تراشه عمیقتر شد:
یک شرکت طراحی میکند، شرکت دیگری تجهیزات میسازد، شرکت دیگری مواد شیمیایی و ویفر تأمین میکند و TSMC تراشه را تولید میکند.
همین تخصصیشدن باعث شده صنعت تراشه به یکی از پیچیدهترین زنجیرههای تولید جهان تبدیل شود.
۵. جایگاه TSMC در اقتصاد تایوان
اهمیت صنعت تراشه برای تایوان را نمیتوان فقط با ارزش یک شرکت سنجید.
بر اساس گزارش وزارت بازرگانی آمریکا، درآمد صنعت نیمهرسانای تایوان در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۶۵ میلیارد دلار بوده و حدود ۲۰.۷ درصد تولید ناخالص داخلی تایوان را تشکیل داده است.
اهمیت این صنعت در آمار تجارت خارجی تایوان نیز دیده میشود.
طبق وزارت دارایی تایوان، صادرات این کشور در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۳۴.۹ درصد افزایش یافت و برای نخستین بار از مرز ۶۰۰ میلیارد دلار عبور کرد. دولت تایوان افزایش تقاضای ناشی از هوش مصنوعی و جایگاه این کشور در زنجیره جهانی فناوری را از عوامل مهم این رشد دانسته است.
حتی رشد اقتصادی کلی تایوان نیز تحت تأثیر این روند قرار گرفته است. آمار رسمی تایوان نشان میدهد اقتصاد این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۸.۶۸ درصد رشد واقعی داشته و صادرات کالا و خدمات نیز به دلیل تقاضای فناوریهای نوظهور رشد قابل توجهی داشته است.
بنابراین، صنعت تراشه برای تایوان چیزی شبیه یک ستون اصلی اقتصاد است.
۶. چرا شرکتهای بزرگ فناوری به TSMC وابستهاند؟
شرکتهایی که تراشههای پیشرفته طراحی میکنند، به ظرفیت تولید TSMC نیاز دارند.
این موضوع خصوصاً در حوزههایی مانند:
هوش مصنوعی
پردازندههای گرافیکی
رایانش ابری
گوشیهای هوشمند
خودروهای پیشرفته
مراکز داده
اینترنت اشیا
اهمیت دارد.
دولت آمریکا اعلام کرده است که شرکتهای آمریکایی مانند Apple، NVIDIA و AMD به تواناییهای پیشرفته تولید تراشه در تایوان وابستگی قابل توجهی دارند.
در اینجا باید یک نکته مهم را در نظر گرفت: وابستگی به TSMC به معنای آن نیست که تمام تراشههای جهان توسط این شرکت تولید میشوند. صنعت جهانی نیمهرسانا بسیار گسترده است و شرکتهایی در آمریکا، کره جنوبی، ژاپن، اروپا، چین و دیگر مناطق در بخشهای مختلف آن فعالیت میکنند.
اما در بخش تولید پیشرفته و قراردادی تراشه، جایگاه تایوان بسیار برجسته است.
۷. رابطه تراشههای تایوان با هوش مصنوعی
ظهور هوش مصنوعی اهمیت TSMC را بیش از گذشته افزایش داده است.
مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی به مراکز داده عظیم، پردازندههای قدرتمند و تجهیزات شبکه نیاز دارند. در نتیجه تقاضا برای تراشههای پرقدرت افزایش یافته است.
در سالهای اخیر، سرمایهگذاری شرکتهای فناوری در زیرساخت هوش مصنوعی نیز رشد کرده و این مسئله مستقیماً به افزایش تقاضا برای تراشههای پیشرفته منجر شده است.
دولت تایوان در گزارش اقتصادی خود برای سال ۲۰۲۵ نیز رشد صادرات را به شکل قابل توجهی با تقاضای ناشی از هوش مصنوعی و فناوریهای نوظهور مرتبط دانسته است.
بنابراین میتوان گفت میان سه پدیده ارتباط نزدیکی ایجاد شده است:
هوش مصنوعی ← تقاضای بیشتر برای پردازش ← تقاضای بیشتر برای تراشههای پیشرفته
و تایوان در بخش مهمی از این زنجیره قرار گرفته است.
۸. TSMC و رقابت فناوری آمریکا و چین
اینجا موضوع از اقتصاد به سیاست جهانی نزدیک میشود.
آمریکا و چین در سالهای اخیر رقابت گستردهای در حوزه فناوریهای پیشرفته داشتهاند و نیمهرساناها یکی از مهمترین بخشهای این رقابت هستند.
دلیل روشن است: تراشه پیشرفته فقط برای تلفن همراه استفاده نمیشود. این فناوری در هوش مصنوعی، ابررایانش، ارتباطات، صنایع دفاعی و زیرساختهای دیجیتال نیز کاربرد دارد.
در نتیجه، کنترل یا دسترسی به فناوری تراشه به مسئلهای مرتبط با امنیت اقتصادی و فناوری تبدیل شده است.
همزمان آمریکا تلاش کرده ظرفیت تولید تراشه در داخل این کشور افزایش پیدا کند. قانون CHIPS و سیاستهای مرتبط با آن با هدف تقویت تولید داخلی و کاهش برخی آسیبپذیریهای زنجیره تأمین شکل گرفتهاند. وزارت بازرگانی آمریکا اعلام کرده بود که برنامه CHIPS برای بازسازی ظرفیت تولید نیمهرسانا در آمریکا، ۳۹ میلیارد دلار بودجه مستقیم در نظر گرفته است.
۹. مفهوم «سپر سیلیکونی» تایوان چیست؟
احتمالاً اصطلاح Silicon Shield یا سپر سیلیکونی را در اخبار شنیدهاید.
این اصطلاح به این ایده اشاره دارد که اهمیت صنعت نیمهرسانای تایوان برای اقتصاد جهانی ممکن است انگیزه کشورهای مختلف را برای حفظ ثبات و امنیت این صنعت افزایش دهد.
اما باید مراقب باشیم این اصطلاح را به عنوان یک تضمین قطعی در برابر بحرانهای ژئوپلیتیکی تلقی نکنیم.
اندیشکدههایی مانند Brookings و CSIS درباره اهمیت راهبردی صنعت تراشه تایوان و پیامدهای احتمالی اختلال در تولید آن بحث کردهاند.
اگر کارخانههای تولید تراشه برای مدت طولانی دچار اختلال شوند، پیامد آن فقط برای تایوان نخواهد بود.
شرکتهای فناوری، خودروسازان، تولیدکنندگان تجهیزات الکترونیکی و بسیاری از صنایع دیگر ممکن است با کمبود قطعات مواجه شوند.
در واقع، تراشههای تایوان مانند یک گره بسیار مهم در شبکهای عظیم هستند؛ اگر این گره دچار مشکل شود، اثر آن میتواند در نقاط بسیار دورتر هم دیده شود.
۱۰. چرا آمریکا به دنبال تولید تراشه در داخل کشور است؟
وابستگی بیش از حد به یک منطقه جغرافیایی برای کالاهای استراتژیک، ریسک ایجاد میکند.
همین موضوع یکی از دلایل تلاش آمریکا برای توسعه کارخانههای نیمهرسانا در داخل این کشور است.
TSMC نیز در آمریکا سرمایهگذاری کرده است. در سال ۲۰۲۴، وزارت بازرگانی آمریکا اعلام کرد برای توسعه پروژههای TSMC در آریزونا، امکان اعطای تا ۶.۶ میلیارد دلار بودجه مستقیم از برنامه CHIPS مطرح شده و سرمایهگذاری برنامهریزیشده TSMC در سه کارخانه پیشرفته در آریزونا به بیش از ۶۵ میلیارد دلار میرسد.
در ژانویه ۲۰۲۶ نیز دولت آمریکا اعلام کرد توافقی اقتصادی با تایوان شامل تعهدات سرمایهگذاری جدید شرکتهای تایوانی در آمریکا است.
هدف کلی چنین سیاستهایی را میتوان در دو عبارت خلاصه کرد:
افزایش ظرفیت داخلی و کاهش ریسک زنجیره تأمین.
البته انتقال تولید تراشه پیشرفته به کشور دیگر بسیار پیچیدهتر از ساخت یک کارخانه معمولی است.
۱۱. گسترش کارخانههای TSMC در خارج از تایوان
TSMC در سالهای اخیر حضور خود را در خارج از تایوان افزایش داده است.
طبق اطلاعات رسمی شرکت، TSMC علاوه بر کارخانههای متعدد در تایوان، در آریزونا، ژاپن و چین نیز ظرفیت تولید دارد و ساخت کارخانهای تخصصی در درسدن آلمان را از سال ۲۰۲۴ آغاز کرده است. کارخانه درسدن قرار است فناوریهای ۲۸/۲۲ نانومتری و ۱۶/۱۲ نانومتری را برای کاربردهای مختلف تولید کند.
این توسعه چند پیامد دارد.
از یک سو، زنجیره تأمین جهانی متنوعتر میشود.
از سوی دیگر، خود شرکت باید هزینه بسیار بالایی برای ایجاد و اداره کارخانههای جدید، آموزش نیروی انسانی و هماهنگی با محیط صنعتی کشورهای مختلف پرداخت کند.
بنابراین، تولید تراشه در تایوان همچنان اهمیت مرکزی دارد، اما جغرافیای تولید در حال گستردهتر شدن است.
۱۲. خطرات ژئوپلیتیکی وابستگی به تایوان
مهمترین نگرانی درباره صنعت تراشه تایوان، مسئله روابط پرتنش میان تایوان و چین و جایگاه تایوان در رقابت آمریکا و چین است.
هرگونه بحران جدی در منطقه میتواند زنجیره تأمین را تحت تأثیر قرار دهد.
اما باید میان ریسک احتمالی، سناریوی سیاسی و واقعیت قطعی تفاوت قائل شد.
هیچکس نمیتواند با اطمینان بگوید یک بحران سیاسی دقیقاً چه زمانی یا چگونه رخ خواهد داد. به همین دلیل، تحلیلهای معتبر بیشتر درباره سناریوها و پیامدهای احتمالی صحبت میکنند.
CSIS نیز بر این نکته تأکید کرده است که نقش تایوان در زنجیره جهانی نیمهرساناها باعث شده امنیت این صنعت پیامدهای گسترده اقتصادی و راهبردی داشته باشد.
موضوع فقط خود کارخانهها نیست.
تولید تراشه به برق، آب، تجهیزات تخصصی، مواد شیمیایی، نرمافزار، نیروی انسانی و شبکه گستردهای از تأمینکنندگان نیاز دارد. هرگونه اختلال جدی در این مجموعه میتواند تولید را تحت تأثیر قرار دهد.
۱۳. جنگ تراشهها و محدودیتهای صادراتی
رقابت فناوری آمریکا و چین به محدودیتهای صادراتی نیز کشیده شده است.
در این چارچوب، برخی کشورها تلاش میکنند دسترسی رقبای ژئوپلیتیکی خود به تراشههای بسیار پیشرفته و تجهیزات ساخت آنها را محدود کنند.
هدف اعلامشده چنین سیاستهایی معمولاً جلوگیری از انتقال برخی فناوریهای حساس و حفاظت از منافع امنیت ملی است.
اما این سیاستها اثر اقتصادی هم دارند.
شرکتها باید زنجیره تأمین خود را دوباره طراحی کنند، بازارهای جایگزین پیدا کنند و درباره محل تولید محصولات تصمیمهای جدید بگیرند.
در نتیجه، صنعت تراشه دیگر تنها بر اساس معیارهایی مانند هزینه و بهرهوری تصمیم نمیگیرد؛ امنیت زنجیره تأمین نیز به یکی از عوامل مهم تصمیمگیری تبدیل شده است.
۱۴. آیا TSMC میتواند جایگاه خود را حفظ کند؟
پاسخ سادهای وجود ندارد.
از یک طرف، رقبا در آمریکا، کره جنوبی، چین و دیگر کشورها در حال سرمایهگذاری هستند.
از طرف دیگر، مزیت TSMC فقط در یک دستگاه یا کارخانه خلاصه نمیشود. تجربه تولید، نیروی انسانی، روابط با مشتریان، زنجیره تأمین و دانش فنی طی دههها شکل گرفته است.
اطلاعات رسمی TSMC نشان میدهد این شرکت در سال ۲۰۲۵ صدها مشتری و صدها فناوری مختلف را پشتیبانی کرده است.
بنابراین، رقابت صرفاً به معنای «چه کسی کارخانه بزرگتری دارد» نیست.
مسئله این است که چه شرکتی میتواند تراشههای پیچیده را در حجم بالا، با کیفیت پایدار و برای مشتریان مختلف تولید کند.
۱۵. آینده صنعت تراشه تایوان و TSMC
به نظر میرسد چند روند مهم آینده این صنعت را شکل خواهند داد.
رشد هوش مصنوعی
تقاضا برای پردازندههای پیشرفته و تجهیزات مراکز داده احتمالاً همچنان یکی از عوامل اصلی بازار خواهد بود.
تنوع جغرافیایی تولید
آمریکا، ژاپن و کشورهای اروپایی تلاش میکنند بخشی از ظرفیت تولید را به داخل مرزهای خود منتقل کنند.
ادامه رقابت فناوری
رقابت میان آمریکا و چین احتمالاً همچنان بر صنعت نیمهرسانا تأثیر خواهد گذاشت.
اهمیت بیشتر امنیت زنجیره تأمین
شرکتها و دولتها بیش از گذشته به این فکر میکنند که اگر یک منطقه یا تأمینکننده دچار اختلال شد، جایگزین آنها چیست.
مصرف بالای انرژی
صنعت تراشه به برق فراوان و پایدار نیاز دارد. با رشد هوش مصنوعی و توسعه کارخانهها، انرژی به یکی از مسائل مهم این صنعت تبدیل شده است. CSIS نیز بر اهمیت امنیت انرژی تایوان برای صنعت نیمهرسانای این کشور تأکید کرده است.
نتیجهگیری
داستان تراشههای تایوان در واقع داستان پیوند فناوری، اقتصاد و سیاست جهانی است.
تایوان در چند دهه توانسته اکوسیستمی تخصصی در صنعت نیمهرسانا ایجاد کند و TSMC در مرکز بخش مهمی از این اکوسیستم قرار گرفته است. این شرکت با مدل تولید قراردادی خود به رشد صنعت طراحی تراشه کمک کرد و امروز محصولات آن در طیف گستردهای از فناوریهای جهان استفاده میشوند.
در عین حال، وابستگی جهان به تراشههای پیشرفته تایوان باعث شده است که موضوع امنیت زنجیره تأمین به یک مسئله مهم اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل شود.
سرمایهگذاری TSMC در آمریکا، ژاپن و اروپا نشان میدهد که صنعت در حال حرکت به سمت تنوع جغرافیایی بیشتر است؛ اما ایجاد ظرفیت جدید لزوماً به معنای از بین رفتن نقش تاریخی و فنی تایوان نیست.
به زبان ساده، اگر اقتصاد دیجیتال جهان را یک شهر بزرگ تصور کنیم، تراشهها همان برق و زیرساخت حیاتی آن شهر هستند و تایوان یکی از مهمترین مراکز تولید این زیرساخت است.
پرسشهای متداول
۱. TSMC چیست؟
TSMC مخفف Taiwan Semiconductor Manufacturing Company است؛ یک شرکت تایوانی که در سال ۱۹۸۷ تأسیس شد و در زمینه تولید قراردادی تراشه فعالیت میکند. این شرکت یکی از مهمترین تولیدکنندگان تراشههای پیشرفته جهان است.
۲. آیا شرکت TMCS همان TSMC است؟
خیر. نام صحیح شرکت مورد بحث TSMC است. این عبارت مخفف Taiwan Semiconductor Manufacturing Company است و گاهی در فارسی یا در نوشتههای غیرتخصصی به اشتباه به صورت TMCS نوشته میشود.
۳. چرا تراشههای تایوان برای اقتصاد جهان اهمیت دارند؟
زیرا تایوان بخش بسیار مهمی از ظرفیت تولید تراشههای پیشرفته و تولید قراردادی جهان را در اختیار دارد. صنایع مختلف از خودرو و تلفن همراه گرفته تا هوش مصنوعی و مراکز داده به این زنجیره تأمین وابستهاند.
۴. چرا آمریکا در حال توسعه کارخانههای تراشه در خاک خود است؟
یکی از اهداف اصلی، افزایش ظرفیت داخلی و کاهش آسیبپذیری زنجیره تأمین است. پروژههای TSMC در آریزونا نمونهای از این روند هستند و دولت آمریکا برای بخشی از این سرمایهگذاریها از برنامه CHIPS حمایت کرده است.
۵. آیا تولید تراشه TSMC فقط در تایوان انجام میشود؟
خیر. TSMC علاوه بر تأسیسات متعدد در تایوان، در کشورهایی از جمله آمریکا، ژاپن و چین نیز فعالیت تولیدی دارد و ساخت کارخانهای در درسدن آلمان را آغاز کرده است.





