مسیر الهام‌بخش کارآفرینی زنان در امارات متحده عربی

مقدمه

امارات متحده عربی در چند دهه اخیر با تحولات چشمگیری در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به الگویی از توسعه سریع در جهان عرب تبدیل شده است. یکی از جنبه‌های برجسته این تحول، گسترش نقش زنان در عرصه‌های مختلف، به‌ویژه در حوزه کارآفرینی و کسب‌ و کار است. دولت امارات با تکیه بر سیاست‌های فراگیر و بلندمدت همچون چشم‌انداز ۲۰۷۱ و اهداف توسعه پایدار، بستر مناسبی برای حضور فعال زنان در اقتصاد فراهم کرده است.

زنان اماراتی و همچنین زنان مهاجر ساکن در این کشور، به‌ ویژه در شهرهای پیشرفته‌ای مانند دبی و ابوظبی، با دسترسی به منابع مالی، آموزش‌های تخصصی، فناوری نوین و شبکه‌های حمایتی، توانسته‌اند نقش مؤثری در ایجاد استارتاپ‌ها، کسب‌ و کارهای دیجیتال و فعالیت‌های تجاری سنتی ایفا کنند.

با وجود پیشرفت‌های قابل توجه، برخی موانع ساختاری، اجتماعی و اقتصادی همچنان بر سر راه زنان کارآفرین قرار دارد که نیازمند بررسی دقیق و راهکارهای مؤثر است. تحلیل وضعیت کنونی کارآفرینی زنان در امارات، نه تنها نمایی روشن از تحولات منطقه ارائه می‌دهد، بلکه می‌تواند الگوی الهام‌بخشی برای کشورهای در حال توسعه در راستای توانمندسازی زنان باشد.

در این مقاله از سایت اتاق 24 به بررسی وضعیت زنان کارآفرین در امارات متحده عربی پرداخته شده است. 

چارچوب قانونی و سیاست‌های حمایتی

امارات متحده عربی در سال‌های اخیر با اصلاح قوانین و توسعه سیاست‌های حمایتی، زمینه‌ مناسبی برای توانمندسازی زنان، به‌ویژه در حوزه‌ کارآفرینی، فراهم کرده است. چارچوب قانونی کشور در راستای برابری جنسیتی گسترش یافته و قوانینی چون اصلاح قانون کار (2021)، حذف تبعیض‌های حقوقی، و حمایت از زنان شاغل و کارآفرین در اولویت قرار گرفته‌اند.

همچنین بر اساس فرمان قانون فدرال شماره۶ برای سال ۲۰۲۰، که از سوی شیخ خلیفه بن زاید آل نهیان در ۲۵ اوت ۲۰۲۰ صادر شد، بر دستمزد برابر برای زنان و مردان در بخش خصوصی تصریح شد: «کارمندان زن در صورت انجام همان کار، یا کاری با ارزش برابر، باید دستمزدی برابر با مردان دریافت کنند».

همچنین، مجلس ملی فدرال سهم ۵۰ درصدی برای زنان در نظر گرفته و این خود بر سیاست‌گذاری‌های حمایتی از زنان در اقتصاد اثر گذاشته است.

در سطح اجرایی، نهادهایی مانند شورای زنان کارآفرین دبی (DBWC) و شورای زنان تاجر ابوظبی(adbwc)، با هدف ارائه آموزش، مشاوره و ایجاد شبکه‌های تجاری فعالیت می‌کنند. این نهادها نقش مهمی در ایجاد اعتماد به نفس، شبکه‌سازی و تسهیل دسترسی به بازار برای زنان کارآفرین ایفا می‌کنند.

دولت همچنین از طریق برنامه‌هایی نظیر سازمان توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط (SME Dubai) به زنان کارآفرین وام‌های بدون بهره، معافیت‌های مالیاتی و مشاوره‌های حقوقی ارائه می‌دهد.

طبق گزارش بانک جهانی (Women, Business and the Law 2024)، امارات در حوزه شاخص‌های حقوقی مرتبط با زنان، به‌ویژه در مالکیت کسب‌وکار، به نمره‌ای نزدیک به ۸۲ از ۱۰۰ دست یافته که نشان‌دهنده بهبود چشمگیر در دهه اخیر است. این اصلاحات، پایه‌گذار بستری قانونی و حمایتی برای رشد پایدار کارآفرینی زنان در کشور شده‌اند.

آمار و وضعیت کلی مشارکت زنان در کارآفرینی

در سال‌های اخیر، مشارکت زنان در عرصه کارآفرینی در امارات متحده عربی رشد قابل توجهی داشته است. طبق گزارش شورای زنان تاجر امارات، سهم زنان در کل نیروی کار کشور در سال ۲۰۲۴ به ۳۴٫۶٪ افزایش یافته، که نسبت به درصد ۳۲٫۵٪ در سال ۲۰۲۳، رشد محسوسی محسوب می‌شود. همچنین اسناد این شورا نشان می‌دهد که زنان ۱۸٪ از کل کارآفرینان را تشکیل می‌دهند و ۷۷٫۶٪ از آن‌ها را زنان زیر ۴۰ سال مدیریت می‌کنند.

در نیمه اول سال ۲۰۲۴، بیش از ۲٬۰۰۰ کسب‌وکار جدید توسط زنان اماراتی ثبت شده است که حدود ۲۲٪ از کل ثبت‌های جدید کسب‌ و کار را تشکیل می‌دهد. از میان زنان کارآفرین، ۴۸٫۸٪ در سمت مدیر اجرایی (Executive Director) قرار دارند و ۶۱٫۴٪ مالکیت انفرادی کسب‌وکار خود را دارند. 

تحقیقات MasterCard (مارس ۲۰۲۵) نشان می‌دهد که ۸۴٪ از زنان در امارات تصمیم دارند کسب‌ و کار خود را راه‌اندازی کنند؛ آماری که تقریباً برابر با درصد مردان (۴۷٪ مردان در برابر ۴۹٪ زنان خود را کارآفرین می‌دانند) است . از میان زنان کارآفرین، ۹۸٪ انتظار رشد درآمد در ۵ سال آینده را دارند، در حالی که این نسبت برای مردان ۸۵٪ است .

با این حال، چالش‌هایی نیز وجود دارند. 

زنان سه برابر بیشتر از مردان (30٪ در مقابل 10٪) عدم اعتماد به نفس را به عنوان مانعی برای شروع کسب و کار ذکر می‌کنند.

67٪ از زنان در امارات متحده عربی اظهار داشتند که نداشتن بودجه کافی چالش اصلی برای شروع کسب و کار است - که از همتایان مرد خود (59٪) پیشی گرفته است.

تقریباً 40٪ از کارآفرینان زن می‌گویند که ندانستن اینکه از کجا باید یک طرح تجاری را شروع کنند یا به زیرساخت‌های کلیدی دسترسی داشته باشند، چالشی است که نیاز به راهنمایی و منابع بیشتر را تقویت می‌کند.

اما موارد مثبت زیادی نیز وجود دارد. زنان کارآفرین در امارات متحده عربی به طور فزاینده‌ای از مشاغل جانبی برای کسب استقلال مالی استفاده می‌کنند. در حال حاضر ۵۶٪ از زنان، در مقایسه با ۵۲٪ از مردان، شغل جانبی دارند و فریلنسری، تدریس خصوصی و تولید محتوا از محبوب‌ترین منابع درآمدی هستند.

علاوه بر این، ۷۵٪ از زنانی‌ که کسب‌ و کار دارند از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. در حالی که مردان (۶۱٪) بیشتر از زنان (۵۴٪) برای تصمیم‌گیری به هوش مصنوعی متکی هستند، زنان کارآفرین شاهد افزایش بهره‌وری بیشتری هستند، به طوری که ۸۵٪ از آنها در مقایسه با ۷۸٪ از مردان، صرفه‌جویی قابل توجهی در هزینه یا زمان گزارش کرده‌اند.

فرصت‌های موجود برای زنان کارآفرین

امارات متحده عربی با تدارک یک اکوسیستم اقتصادی پیشرو، فرصت‌های گسترده‌ای برای زنان کارآفرین فراهم کرده است:

حمایت ویژه از طریق مناطق آزاد تجاری

بر اساس مطلبی در سایت radiantbiz مناطق آزاد مانند مرکز مالی بین‌المللی دبی (DIFC) و بازار جهانی ابوظبی (ADGM) امکان تملک ۱۰۰٪ خارجی، معافیت مالیاتی و تسهیلات در راه‌اندازی کسب‌ و کار را فراهم می‌کنند. این مزایا به‌ ویژه برای زنان مهاجر یا خارجی، کنترل کامل بر کسب‌ و کار را ممکن می‌سازد. 

افزون بر این، در DIFC شتاب‌دهنده تخصصی مالی FinTech Hive با برنامه‌هایی نظیر "AccelerateHer" زنان فناور را توانا کرده و امکان شبکه‌سازی و جذب سرمایه را فراهم می‌آورد.

یکی دیگر از محرک‌های مهم برای پرورش کارآفرینی، بازار جهانی ابوظبی (ADGM)، یک مرکز مالی بین‌المللی مستقر در ابوظبی است. ADGM با رویکردی مستقیم به نوآوری، اخیراً چندین طرح را با هدف حمایت از کارآفرینان زن در بخش‌های فین‌تک و فناوری معرفی کرده است.

دسترسی به حمایت‌های مالی و سرمایه‌گذاری

چشم‌انداز امارات متحده عربی برای کارآفرینی، به توانمندسازی زنان در حوزه مالی نیز گسترش یافته است. از آنجایی که امور مالی هنوز یکی از مردسالارترین صنایع در جهان است، امارات متحده عربی تضمین می‌کند که زنان نیز نقش مهمی در شکل‌دهی آینده در این زمینه ایفا خواهند کرد.

نهادهایی همچون صندوق توسعه بنگاه‌های اقتصادی خلیفه (Khalifa Fund for Enterprise Development) و بانک توسعه امارات (Emirates Development Bank - EDB) از ستون‌های کلیدی حمایت مالی از زنان کارآفرین در امارات به شمار می‌روند. این نهادها از طریق ارائه تسهیلات با بهره کم یا بدون بهره، ضمانت‌نامه‌های اعتباری و برنامه‌های مشاوره تخصصی، نقش مهمی در تسهیل ورود زنان به عرصه کسب‌وکار و رشد پایدار آن‌ها ایفا کرده‌اند.

نقش آموزش و توانمندسازی

آموزش و توانمندسازی، با ایجاد تعادل میان دانش نظری و مهارت عملی، یکی از مهم‌ترین عوامل رشد کارآفرینی زنان در امارات به‌شمار می‌آید. برنامه‌هایی که فراتر از آموزش صرف، بر توسعه شبکه‌سازی و مهارت‌های رهبری متمرکز هستند، باعث شده‌اند زنان به‌صورت فعال و اثرگذار وارد عرصه اقتصاد و فناوری شوند.

در سطح آموزش عالی، زنان اماراتی سهم قابل توجهی از جامعه دانشگاهی را تشکیل می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که ۷۰٪ از کل فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در کشور را زنان تشکیل می‌دهند. همچنین، زنان ۵۶٪ از دانشجویان مشغول به تحصیل در رشته‌های علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات (STEM) را به خود اختصاص داده‌اند. این آمار نشان‌دهنده وجود یک زیرساخت آموزشی پیشرفته و فرصت‌محور برای زنان است که نه‌تنها مسیر ورود آن‌ها به بازار کار دانش‌بنیان را تسهیل کرده، بلکه زمینه‌ای مناسب برای رشد کارآفرینی مبتنی بر دانش، فناوری و نوآوری فراهم آورده است.

ترکیب این زیرساخت علمی با برنامه‌های توسعه مهارت‌های عملی و کارآفرینی، نظیر آموزش‌های ارائه‌شده توسط Dubai Business Women Council (DBWC)، Dubai Women Establishment (DWE) و نهادهای بین‌المللی نظیر Hult International Business School، سبب شده است که بسیاری از زنان تحصیل‌کرده اماراتی کسب‌وکارهای نوپا (startups) موفقی در حوزه‌های فناوری، آموزش دیجیتال، سلامت و صنایع خلاق راه‌اندازی کنند.

ترکیب این زیرساخت علمی با برنامه‌های توسعه مهارت‌های عملی و کارآفرینی، نظیر آموزش‌های ارائه‌شده توسط نهادهایی مانند موسسه زنان دبی (DWE) و شورای زنان تاجر دبی (DBWC) و نهادهای بین‌المللی نظیر مدرسه بازرگانی بین‌المللی هالت، سبب شده است که بسیاری از زنان تحصیل‌کرده اماراتی کسب‌ و کارهای نوپا موفقی در حوزه‌های فناوری، آموزش دیجیتال، سلامت و صنایع خلاق راه‌اندازی کنند.

نمونه‌های موفق و الگوهای برجسته

بسیاری از کارآفرینان زن موفق و پیشگام در امارات متحده عربی وجود دارند که الگویی برای جوانان بوده‌اند و آنها را برای دنبال کردن رویاهایشان الهام بخشیده‌اند. برخی از این افراد عبارتند از:

مونا عطایا 

بنیان‌گذار پلتفرم تجارت الکترونیکی “Mumzworld” در سال ۲۰۲۱، این پلتفرم به بیش از ۲/۵ میلیون مادر در خلیج‌فارس خدمات می‌دهد و به یکی از موفق‌ترین کسب‌ و کارهای منطقه تبدیل شده است. عطایا با تمرکز بر نیازهای خاص مادران، موفق شد جایگاه خود را به عنوان یک رهبر استراتژیک در اکوسیستم کارآفرینی دیجیتال امارات تثبیت کند.

اولا دودین

مؤسس صرافی ارز دیجیتال BitOasis که اولین پلتفرم معتبر رمزنگاری در خاورمیانه است. تحت رهبری او، BitOasis به یکی از پیشروهای این حوزه تبدیل شده و میلیاردها دلار تراکنش را پردازش می‌کند و موید اعتماد و رشد چشمگیر در مسیر اقتصاد دیجیتال امارات می باشد.

رشا الدنحانی

کارآفرین اماراتی موفق که برند زنجیره‌ای “PappaRoti” را از یک کیوسک کوچک در دبی مِـال تبدیل به برند جهانی با بیش از ۴۰۰ شعبه کرد.  الدنحانی با ترکیب توجه به کیفیت و توسعه سهم بین‌المللی، توانست برند خود را در بازار خاورمیانه، آسیا و امریکا معرفی کند.

موفقیت این زنان کارآفرین، نشان‌دهنده توانمندی نسل جدید زنان اماراتی در شکل‌دهی به اکوسیستم کسب‌ و کار ملی و بین‌المللی است.

نتیجه‌گیری

وضعیت کارآفرینی زنان در امارات متحده عربی، بازتابی روشن از رویکرد تحول‌گرایانه این کشور در زمینه توانمندسازی جنسیتی، توسعه اقتصادی و نوآوری است. دولت امارات با تدوین سیاست‌های حمایتی، مانند تصویب قانون برابری دستمزد، ایجاد نهادهای حمایتی همچون Khalifa Fund و EDB، و راه‌اندازی برنامه‌های آموزشی و شتاب‌دهنده‌های تخصصی مالی، مسیر رشد زنان کارآفرین را هموار کرده است.

آمارهای به‌روز نشان می‌دهد که اکثریت فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و بیش از نیمی از دانش‌آموختگان رشته‌های STEM را زنان تشکیل می‌دهند؛ این موضوع زمینه‌ساز ورود گسترده آنان به حوزه‌هایی مانند فناوری، فین‌تک، هوش مصنوعی و اقتصاد سبز شده است.

الگوهای موفقی همچون مونا عطایا، اولا دودین و رشا الدنحانی نیز نشان می‌دهند که زنان اماراتی نه‌ تنها در فضای داخلی بلکه در بازارهای بین‌المللی نیز به‌ طور جدی حضور دارند.

آینده کارآفرینی زنان در امارات متحده عربی با فرصت‌های نوظهور نویدبخش جهشی بلند در سهم‌آفرینی زنان در تولید ناخالص ملی و رقابت جهانی است. این روند الگویی الهام‌بخش برای سایر کشورهای منطقه در جهت تحقق برابری اقتصادی و شکوفایی توانمندی‌های زنان به‌ شمار می‌آید.