کشمیر: همه چیز درباره استخوان‌ اختلاف هند و پاکستان

مقدمه

مناقشه کشمیر، که گاه از آن به عنوان قدیمی‌ترین مناقشه حل‌نشده در دستور کار سازمان ملل متحد یاد می‌شود، بیش از هفت دهه است که روابط دو کشور همسایه و هسته‌ای هند و پاکستان را تحت الشعاع قرار داده است .

این درگیری که ریشه در خروج بریتانیا از شبه قاره و تقسیم آن در اوت ۱۹۴۷ دارد، صرفاً یک اختلاف مرزی ساده نیست، بلکه به نمادی از تضادهای بنیادین هویتی، ایدئولوژیک و امنیتی میان دو کشور تبدیل شده است .

اهمیت کشمیر برای هر یک از این دو کشور، فراتر از وسعت جغرافیایی آن، به عمق تعریف آن‌ها از موجودیت ملی، امنیت ملی و جایگاه منطقه‌ای‌شان گره خورده است.

در زمان تقسیم هند، شاهزاده‌نشین‌های متعددی که تحت حاکمیت غیرمستقیم بریتانیا اداره می‌شدند، می‌بایست به یکی از دو کشور تازه‌تأسیس هند یا پاکستان می‌پیوستند .

ایالت جامو و کشمیر، با جمعیتی حدود ۸۰ درصد مسلمان و حاکمی هندو به نام مهاراجه هاری سینگ، وضعیتی استثنایی داشت . مهاراجه که در ابتدا خواهان استقلال بود، در اکتبر ۱۹۴۷ و در پی حمله قبایل پشتون از خاک پاکستان، با درخواست کمک نظامی به هند متوسل شد و سند الحاق (Instrument of Accession) را به نفع هند امضا کرد .

پذیرش این الحاق از سوی لرد مونت‌باتن، آخرین نایب‌السلطنه بریتانیا، مشروط به آن شد که نهایی‌شدن آن به خواست مردم کشمیر و از طریق همه‌پرسی موکول شود، شرطی که بعدها به یکی از محورهای اصلی مناقشه تبدیل گشت .

از همان لحظه، مناقشه بر سر کشمیر آغاز شد. پاکستان با استناد به نظریه دو ملت که مبنای تشکیل آن کشور بود، پیوستن یک منطقه مسلمان‌نشین به هند را غیرقابل قبول و ناقض منطق تقسیم می‌دانست .

در مقابل، هند با تأکید بر ماهیت سکولار خود، الحاق کشمیر را نه یک پیروزی مذهبی، بلکه گواهی بر توانایی این کشور در حفظ وحدت در عین تنوع دینی تلقی کرد .

این اختلاف نظر بنیادین، خیلی زود به نخستین جنگ تمام عیار میان دو کشور در همان سال ۱۹۴۷ انجامید و پس از آن نیز دو جنگ دیگر (۱۹۶۵ و ۱۹۹۹) و درگیری‌های متعدد دیگر را رقم زد .

موقعیت ژئوپلیتیک منحصربه‌فرد کشمیر نیز بر پیچیدگی و اهمیت آن افزوده است. این منطقه که به عنوان "دروازه شبه قاره به سوی غرب و آسیای مرکزی" توصیف می‌شود، نه تنها از نظر راهبردی حیاتی است، بلکه سرچشمه رودهای مهمی است که امنیت آبی پاکستان به آن وابسته است .

این عوامل دست به دست هم دادند تا کشمیر به "استخوان اختلاف" اصلی در روابط شکننده دو کشور مبدل شود و هرگونه تحول در آن، نه تنها منطقه شبه قاره، بلکه تعادل قدرت در سطح وسیع‌تر جنوب آسیا را تحت تأثیر قرار دهد . درک چرایی اهمیت کشمیر برای هند و پاکستان، کلید فهم ماهیت این مناقشه دیرپا و چالش‌های پیش روی صلح و ثبات در این بخش از جهان است.

اهمیت تاریخی و ایدئولوژیک 

اهمیت کشمیر برای هند و پاکستان ریشه در عمیق‌ترین لایه‌های هویت ملی و مبنای ایدئولوژیک شکل‌گیری این دو کشور دارد.

این مناقشه صرفاً بر سر خاک نیست، بلکه به معنای راستی‌آزمایی نظریه‌هایی تبدیل شده که هر یک از این دو کشور بر اساس آن‌ها موجودیت خود را تعریف می‌کنند. برای پاکستان، کشمیر تکمیل‌کننده نظریه دو ملت و برای هند، نماد سکولاریسم آن کشور محسوب می‌شود.

نظریه دو ملت: مبنای پیدایش پاکستان

نظریه دو ملت که سنگ بنای تشکیل پاکستان در سال ۱۹۴۷ بود، بر این اصل استوار است که مسلمانان و هندوهای شبه قاره هند دو ملت مجزا با مذهب، فرهنگ، سنت‌ها و آرمان‌های متفاوت هستند و به همین دلیل نمی‌توانند در یک کشور واحد زندگی کنند .

محمدعلی جناح، رهبر مسلمانان و بنیان‌گذار پاکستان، این نظریه را مبنای مبارزه برای کشوری مستقل قرار داد. بر اساس این تفکر، مسلمانان برای حفظ هویت دینی و فرهنگی خود نیاز به سرزمینی جداگانه داشتند.

ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در آوریل ۲۰۲۵ در سخنانی این نظریه را چنین بازگو کرد: «نیاکان ما بر این باور بودند که ما از هر جهت ممکن با هندوها متفاوتیم. دین ما متفاوت است. رسوم ما متفاوت است. سنت‌های ما متفاوت است. افکار ما متفاوت است. آرمان‌های ما متفاوت است... این بنیان نظریه دو ملت بود. بر این اساس بنا نهاده شد که ما دو ملت هستیم، نه یک ملت» .

کشمیر و تکمیل نظریه دو ملت از نگاه پاکستان

از دیدگاه پاکستان، وجود یک منطقه مسلمان‌نشین در همسایگی که به هند پیوسته است، زخمی بر پیکر این نظریه محسوب می‌شود.

ژنرال منیر در همان سخنرانی، کشمیر را «رگ گردن» پاکستان خواند و تأکید کرد که «هیچ قدرتی در جهان نمی‌تواند کشمیر را از پاکستان جدا کند» . این تعبیر نشان‌دهنده عمق اهمیت حیاتی کشمیر برای هویت ملی پاکستان است.

پاکستان با استناد به نظریه دو ملت، الحاق کشمیر به هند را ناقض منطق تقسیم می‌داند و بر این باور است که مناقشه کشمیر  دستور کار ناتمام یا (unfinished agenda) از تقسیم ۱۹۴۷ است.

رادیو پاکستان در فوریه ۲۰۲۶ در گزارشی، کشمیر را «تراژدی زنده نه تنها برای منطقه جنوب آسیا، بلکه برای تمام جهان» توصیف کرد و از ناتوانی سازمان ملل در اعمال حق تعیین سرنوشت برای کشمیری‌ها انتقاد نمود .

چالش نظریه دو ملت با استقلال بنگلادش

منتقدان استدلال می‌کنند که نظریه دو ملت در عمل با شکست مواجه شده است. مهم‌ترین استدلال در این زمینه، استقلال بنگلادش در سال ۱۹۷۱ است.

وزارت امور خارجه هند در پاسخ به اظهارات ژنرال منیر، رسماً اعلام کرد که نظریه دو ملت در همان لحظه‌ای که بنگلادش ایجاد شد، برای همیشه از اعتبار ساقط گردید .

بنگلادش که با عنوان «پاکستان شرقی» بخشی از پاکستان بود و جمعیتی عمدتاً مسلمان داشت، به دلیل اختلافات قومی، زبانی و فرهنگی از پاکستان جدا شد و این واقعه، استدلال مبتنی بر وحدت مسلمانان صرفاً بر اساس اشتراک دینی را به چالش کشید.

کشمیر به عنوان نماد سکولاریسم هند

در سوی مقابل، هند استدلال می‌کند که نظریه دو ملت در زمان پیدایش خود نیز باطل بود و بزرگترین دلیل آن، بقا و شکوفایی جمعیت عظیم مسلمانان در هند است. برای هند، حفظ کشمیر به عنوان یک ایالت مسلمان‌نشین، نمادی از ماهیت سکولار این کشور است.

جواهر لعل نهرو، نخست‌وزیر اول هند، که خود ریشه‌های خانوادگی در کشمیر داشت، به این منطقه به عنوان «نماد واقعیت سکولار هند» می‌نگریست .

نهرو در مصاحبه‌ای با روزنامه‌نگار آمریکایی آرنولد مایکلیس در سال‌های پایانی عمرش، هشدار داده بود که تجزیه بیشتر کشمیر بر مبنای مذهب می‌تواند برای مسلمانان نقاط مختلف هند که انتخاب کرده‌اند به پاکستان مهاجرت نکنند، پیامدهای منفی داشته باشد .

تأکید بر سنت سکولار و صوفیانه کشمیر

رهبران هند بر سنت دیرینه همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان در کشمیر تأکید می‌کنند. قاضی القضات هند، Justice B.R. Gavai، در ژوئیه ۲۰۲۵ در سخنانی در کشمیر، این منطقه را «بهشت روی زمین» خواند و گفت که «تصوف واقعاً سکولاریسم را در این کشور ترویج کرده است». وی افزود: «در درگاه‌ها، همه اقشار جامعه اعم از هندو، مسلمان یا سیک حضور می‌یابند. به همین ترتیب، مردم هر دینی به معابد یا مساجد یا ...می‌روند» .

تضاد ایدئولوژیک در عمل

مناقشه کشمیر صحنه رویارویی عملی این دو دیدگاه متضاد است. حملات تروریستی مانند حمله آوریل ۲۰۲۵ به زائران هندو در پاهالگام که منجر به کشته شدن ۲۶ نفر شد، در این چارچوب ایدئولوژیک قابل تحلیل است.

در این حمله، مهاجمان از زائران می‌خواستند تا کلمه (شهادتین) را بر زبان آورند تا مسلمانان را از غیرمسلمانان تشخیص دهند و سپس غیرمسلمانان را به قتل رساندند .

سندرم دیال (روزنامه‌نگار) در تحلیلی در Deccan Herald این اقدام را «تحریکی ایدئولوژیک از وحشتناک‌ترین نوع» توصیف کرد و نوشت: «این تروریسمی نیست که علیه اهداف نظامی یا تأسیسات سیاسی باشد؛ بلکه علیه ایده خود هند است. این واقعیت که یک منطقه مسلمان‌نشین می‌تواند به طور مسالمت‌آمیز در هند سکولار و دموکراتیک همزیستی کند، منطق ایجاد پاکستان را تهدید می‌کند. اگر کشمیر در داخل هند شکوفا شود، پروژه ایدئولوژیک پاکستان شکست می‌خورد» .

در مجموع اهمیت تاریخی و ایدئولوژیک کشمیر را می‌توان در یک تقابل دوگانه خلاصه کرد: برای پاکستان، کشمیر آخرین حلقه مفقوده نظریه دو ملت و تکمیل‌کننده موجودیت ملی آن کشور است. به همین دلیل، فرمانده ارتش پاکستان آن را «رگ گردن» کشورش می‌خواند .

برای هند، کشمیر نماد زنده سکولاریسم و توانایی این کشور در حفظ وحدت در عین تنوع دینی است. این تضاد بنیادین، هرگونه مصالحه را دشوار ساخته و مناقشه را به یکی از طولانی‌ترین مناقشات جهان تبدیل کرده است.

شکست نظریه دو ملت در جدایی بنگلادش و تداوم حیات مسالمت‌آمیز مسلمانان در هند، استدلال‌های هند را تقویت کرده، اما پاکستان همچنان بر اساس این نظریه به مشروعیت‌بخشی به ادعاهای خود ادامه می‌دهد.

اهمیت ژئوپلیتیک و استراتژیک

اهمیت کشمیر فراتر از مناقشه دوجانبه هند و پاکستان است و به یک مسئله ژئوپلیتیک با ابعاد جهانی تبدیل شده است.

این منطقه که در قلب جنوب آسیا واقع شده، به دلیل موقعیت راهبردی، همسایگی با قدرت‌های بزرگ و منابع حیاتی، نقشی کلیدی در معادلات منطقه‌ای ایفا می‌کند. کشمیر را می‌توان "دروازه شبه قاره به سوی غرب و آسیای مرکزی" توصیف کرد .

مثلث راهبردی هند، چین و آمریکا

کشمیر امروز در تقاطع رقابت قدرت‌های بزرگ قرار گرفته است. جنوب آسیا دیگر از سیاست‌های قدرت جهانی مصون نیست و رقابت بین ایالات متحده و چین وارد هیمالیا شده است . این تحول، جایگاه کشمیر را از یک مناقشه منطقه‌ای به گره‌ای در یک مثلث راهبردی گسترده شامل هند، چین و آمریکا تبدیل کرده است.

سیاست خارجی هند در دهه گذشته بر این فرض استوار بوده که همسویی با واشنگتن می‌تواند اهرم فشار راهبردی علیه پکن فراهم کند. این منطق، لحن هند در اقیانوس هند و آرام (Indo-Pacific)، همکاری‌های دفاعی با آمریکا و مشارکت در گروه‌های چندجانبه برای موازنه با چین را شکل داده است .

با این حال، تحلیلگران هشدار می‌دهند که ایالات متحده هند را به عنوان یک شریک مفید در موازنه با چین می‌بیند، نه یک متحد پیمانی. تعهدات واشنگتن منعطف و مبتنی بر منافع باقی می‌ماند و مشمول تغییرات سیاسی داخلی آمریکاست .

این وضعیت، هند را در موقعیتی دشوار قرار داده: از نظر راهبردی تشویق شده، اما از نظر تضمین‌های امنیتی بی‌پشتوانه. در مقابل، چین استراتژی خطی و منسجمی را دنبال کرده که بر جغرافیا، زیرساخت و اهرم‌های موقعیتی متکی است .

نقش چین و دره شکسگام

موضع چین در قبال کشمیر برای هند چالش‌برانگیز است. چین به عنوان یک عضو دائم شورای امنیت، ادعای کامل هند بر کشمیر را به رسمیت نمی‌شناسد. پکن بخشی از منطقه به نام دره شکسگام (Shaksgam Valley) را که در امتداد مرز چین و پاکستان قرار دارد، قلمرو حاکمیتی خود می‌داند .

در مارس ۱۹۶۳، پاکستان و چین موافقتنامه مرزی امضا کردند که بر اساس آن، پاکستان کنترل چین بر شکسگام را به رسمیت شناخت و چین نیز موضع پاکستان را در سایر مناطق تأیید کرد.

هند این ترتیب را رد می‌کند و مدعی است این منطقه بخشی از ایالت سابق جامو و کشمیر است . با این حال، موضع چین تغییری نکرده و پکن این منطقه را قلمرو حاکمیتی خود می‌داند و حق توسعه زیرساخت‌ها در آن را برای خود محفوظ می‌دارد. این پروژه‌ها شامل طرح‌های اتصالی است که با کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) مرتبط می‌شوند .

اهمیت این موضوع فراتر از نمادپردازی است. زیرساخت‌ها واقعیت را تغییر می‌دهند. جاده‌ها، مسیرهای لجستیکی و پروژه‌های عمرانی، ادعاهای نقشه‌ای را به کنترل عملیاتی تبدیل می‌کنند و ماندگاری می‌آفرینند .

هند نگران است که چنین پروژه‌هایی در طول زمان، ادعاهای ارضی آن را تضعیف کرده و کنترل رقبا بر مناطق مورد مناقشه کشمیر را عادی‌سازی کند .

از "فاصله زدایی" تا "فاصله گذاری" هویت هند

یکی از مهم‌ترین تحولات استراتژیک در سال‌های اخیر، تلاش هند برای فاصله‌گیری از تصویر یک کشور درگیر مناقشه دیرینه با پاکستان بود. فرایندی که فاصله زدایی (de-hyphenation) نامیده می‌شد، به معنای جدا کردن نام هند از پاکستان در محاسبات جهانی و معرفی هند به عنوان یک قدرت مستقل در سطح اقیانوس هند و آرام بود .

با این حال، حمله تروریستی پاهالگام در آوریل ۲۰۲۵ و پیامدهای آن، این تلاش‌ها را خنثی کرد. حملات و پاسخ هند از جمله عملیات سندور (Operation Sindoor) و تعلیق معاهده آب سند، سال‌ها پیشرفت دیپلماتیک را معکوس کرد و توجه بین‌المللی را بار دیگر به کشمیر و تنش‌های هند و پاکستان جلب نمود .

اعلام آتش‌بس از طریق پستی در شبکه‌های اجتماعی توسط دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، که در هر دو کشور تحقیرآمیز تلقی شد، دوباره فاصله گذاری کردن (re-hyphenation) هند و پاکستان را تشدید کرد.

این پست هر دو کشور را "بازیکنان بالغ" خواند و پاسخ هند را با اقدامات پاکستان هم‌تراز دانست .

نتیجه آنکه هند اکنون مجبور است منابع نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک خود را از اهداف کلان (مانند توازن با چین) به جبهه پاکستان منحرف کند .

موقعیت ژئوپلیتیک پاکستان

در سوی دیگر، تحولات مه ۲۰۲۵ موقعیت پاکستان را به شکلی غیرمنتظره ارتقا داد. درگیری‌های هوایی و سایبری نشان داد که در قرن بیست و یکم، قدرت ترکیبی بازدارندگی کلاسیک و اهرم‌های فناورانه اهمیت دارد.

حملات هند که برای نمایش برتری طراحی شده بود، با دفاع لایه‌ای پاکستان و پاسخ سایبری مواجه شد که آسیب‌پذیری‌هایی را در زیرساخت‌های شمال هند آشکار کرد .

این تحول به دستاوردهای ژئوپلیتیک ملموسی برای پاکستان انجامید:

دسترسی مجدد به گفتگوهای راهبردی: واشنگتن که از خطر بی‌ثباتی در یک منطقه هسته‌ای آگاه شده بود، تعامل خود را با اسلام‌آباد تنظیم کرد .

اتحاد استراتژیک با ترکیه و عربستان: روابط پاکستان با کشورهای حاشیه خلیج فارس و ترکیه به ساختاری بادوام‌تر تبدیل شد که "وزن مالی سعودی، جاه‌طلبی‌های هوافضایی ترکیه و تجربه میدانی پاکستان" را در یک معماری امنیتی نوظهور از بسفر تا سند ترکیب می‌کند .

عضویت در گروه اجرایی صلح غزه: دعوت پاکستان به این گروه، نشانه‌ای از موقعیت جدید این کشور به عنوان یک بازیگر امنیتی بود که توانمندی‌های نظامی و فناورانه‌اش (به ویژه در پهپادها و مقابله با شورش) بالغ شده بود .

توازن قوا در جنوب آسیا

کشمیر به عنوان یکی از نظامی‌ترین مناطق جهان، محل استقرار نیروهای قابل توجه دو کشور است. موقعیت کوهستانی این منطقه، آن را به نقطه‌ای حیاتی برای نظارت و تمرین‌های نظامی تبدیل کرده و با امنیت ملی هر دو کشور گره خورده است .

نکته حیاتی‌تر، تسلیحات هسته‌ای دو کشور است. هرگونه تنش در کشمیر می‌تواند به فاجعه‌ای انسانی و امنیتی در سطح منطقه و جهان تبدیل شود. آتش‌بس مه ۲۰۲۵ که با میانجیگری آمریکا حاصل شد، نشان داد که هیچ‌یک از طرفین نمی‌توانند بدون هزینه غیرقابل تحمل، تنش را تشدید کنند .

بین‌المللی شدن مناقشه

مناقشه کشمیر یکی از معدود مناقشاتی است که در دستور کار سازمان ملل متحد قرار دارد. قطعنامه‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۴۹ کمیسون سازمان ملل، خواستار برگزاری همه‌پرسی در کشمیر شده‌اند.

پاکستان همچنان بر این قطعنامه‌ها تأکید دارد و معتقد است "منشور سازمان ملل و قطعنامه‌ها تضمین می‌دهند که کشمیری‌ها سرنوشت خود را از طریق همه‌پرسی زیر نظر سازمان ملل تعیین کنند" .

هند همواره در مجمع عمومی سازمان ملل به موضع پاکستان پاسخ قاطع داده است. در سپتامبر ۲۰۲۴، باویکا مانگالاناندان، دیپلمات هندی، در پاسخ به اظهارات شهباز شریف درباره کشمیر گفت: "کشوری که توسط ارتش اداره می‌شود، با شهرت جهانی در زمینه تروریسم، مواد مخدر و جرایم فراملی، جرأت حمله به بزرگترین دموکراسی جهان را دارد" .

در مجموع اهمیت ژئوپلیتیک و استراتژیک کشمیر را می‌توان در چند لایه خلاصه کرد:

۱. محل تقاطع رقابت قدرت‌های بزرگ: کشمیر به صحنه رقابت چین و آمریکا تبدیل شده و این رقابت، معادلات منطقه را پیچیده‌تر کرده است .

۲. نقش چین به عنوان عامل بین‌المللی‌کننده مناقشه: موضع چین و کنترل آن بر بخش‌هایی از کشمیر، روایت هند مبنی بر حل‌شده بودن مسئله کشمیر را به چالش می‌کشد .

۳. هزینه فرصت راهبردی: تمرکز مجدد بر مناقشه کشمیر، هند را از اهداف بزرگ‌تر خود در سطح اقیانوس هند و آرام منحرف کرده است .

۴. ارتقای جایگاه پاکستان: تحولات اخیر به پاکستان امکان داد تا از انزوا خارج شده و به عنوان یک بازیگر ضروری در معادلات منطقه‌ای و حتی فرامنطقه‌ای ظاهر شود .

۵. خطر همیشگی تشدید تنش هسته‌ای: وجود تسلیحات هسته‌ای در دو سوی مناقشه، هرگونه بحران در کشمیر را به تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی تبدیل می‌کند.

در این محیط، تفکیک داخلی-خارجی که هند به دنبال حفظ آن در قبال کشمیر است، روزبه‌روز شکننده‌تر می‌شود. تحولات در شکسگام، لاداخ و مناطق اطراف نشان می‌دهد که زیرساخت‌های مرزی، استقرار نظامی و سیگنال‌دهی دیپلماتیک به هم پیوسته‌اند . کشمیر نه فقط یک مسئله حکمرانی داخلی، بلکه بخشی از معادله قدرت منطقه‌ای است.

 اهمیت امنیتی (سخت و نرم)

مناقشه کشمیر عمیق‌ترین و ملموس‌ترین تأثیر خود را بر امنیت ملی هند و پاکستان می‌گذارد. این منطقه نه تنها صحنه درگیری‌های نظامی کلاسیک (امنیت سخت) بوده، بلکه به میدان نبرد نامتقارن، جنگ نیابتی، تروریسم و جنگ روانی (امنیت نرم) تبدیل شده است.

اهمیتی که کشمیر برای امنیت دو کشور دارد، آن را به یکی از نظامی‌ترین مناطق جهان و نقطه‌ای بالقوه برای بروز فاجعه‌ای هسته‌ای تبدیل کرده است.

امنیت سخت: درگیری‌های نظامی و مرزی

کشمیر عامل اصلی سه جنگ از چهار جنگ تمام عیار بین هند و پاکستان (۱۹۴۷، ۱۹۶۵ و ۱۹۹۹) و درگیری‌های متعدد دیگر بوده است. آخرین نمونه آن، درگیری مه ۲۰۲۵ بود که طی آن دو کشور همسایه هسته‌ای شدیدترین رویارویی نظامی خود را در چند دهه اخیر تجربه کردند.

بر اساس گزارش‌های پاکستانی، در این درگیری که با حمله هند به چند شهر پاکستان در ۶-۷ مه ۲۰۲۵ آغاز شد، نیروهای مسلح پاکستان عملیاتی بزرگ با نام "عملیات بانیانوم مرصوص" (Operation Bunyanum Marsoos) را علیه چندین تأسیسات نظامی هند در مناطق مختلف ترتیب دادند .

مقامات پاکستانی ادعا کردند که در این درگیری، هفت فروند جنگنده هندی از جمله سه فروند رافال و ده‌ها پهپاد را سرنگون کرده‌اند . پس از حدود ۸۷ ساعت درگیری، دو کشور در ۱۰ مه با میانجیگری ایالات متحده آتش‌بس را پذیرفتند .

این درگیری نشان داد که کشمیر همچنان مستعد تبدیل شدن به صحنه درگیری نظامی تمام عیار است و با توجه به برخورداری دو کشور از تسلیحات هسته‌ای، هرگونه تنش در این منطقه می‌تواند به فاجعه‌ای انسانی و امنیتی در سطح منطقه و جهان تبدیل شود.

کارشناسان پاکستانی هشدار می‌دهند که "کشمیر یک نقطه اشتعال هسته‌ای بین دو همسایه مسلح به سلاح هسته‌ای است" .

بسته شدن حریم هوایی: نمونه‌ای از تنش پایدار

پیامدهای امنیتی درگیری‌های کشمیر فراتر از میدان نبرد ادامه می‌یابد. پاکستان از آوریل ۲۰۲۵ و پس از حمله پاهالگام که منجر به کشته شدن ۲۶ نفر شد، حریم هوایی خود را به روی هواپیماهای هندی بسته است . این محدودیت که تا ۲۳ مارس ۲۰۲۶ تمدید شده، برای تمام هواپیماهای ثبت‌شده در هند اعم از غیرنظامی و نظامی اعمال می‌شود .

این بسته شدن حریم هوایی، هزینه‌های عملیاتی سنگینی بر صنعت هواپیمایی هند تحمیل کرده است. شرکت‌های هواپیمایی هند مجبور شده‌اند برای پرواز به مقاصد خاورمیانه، اروپا و آمریکا از مسیرهای طولانی‌تری استفاده کنند.

برآوردهای صنعتی نشان می‌دهد که این تغییر مسیر، هزینه سوخت را تا ۲۹ درصد افزایش داده و تا سه ساعت به زمان برخی پروازهای طولانی افزوده است . شرکت ایرایندیا اعلام کرده که این محدودیت می‌تواند سود سالانه قبل از مالیات آن را حدود ۴۵۵ میلیون دلار کاهش دهد .

امنیت نرم: جنگ نیابتی و تروریسم

بعد دیگر اهمیت امنیتی کشمیر، نقش آن به عنوان صحنه جنگ نیابتی است. هند بارها پاکستان را به حمایت از گروه‌های تروریستی برای انجام حملات در کشمیر و سایر نقاط هند متهم کرده است. جدیدترین نمونه، کشف دو بمب دست‌ساز (IED) در پنجاب و کشمیر در فوریه ۲۰۲۶ است .

این کشف‌ها در حالی انجام شد که آژانس‌های امنیتی هند در مورد احتمال حمله تروریستی توسط لشکر طیبه (LeT) مستقر در پاکستان علیه اماکن مذهبی و گردشگری دهلی نو هشدار داده بودند .

منابع امنیتی اعلام کردند که لشکر طیبه به سرکردگی حافظ سعید در تلاش است تا انتقام حمله انتحاری ۶ فوریه به مسجدی در اسلام‌آباد را بگیرد، هرچند داعش مسئولیت آن حمله را بر عهده گرفته بود .

بر اساس اطلاعات دریافتی، یک معبد در منطقه چاندنی چوک دهلی قدیم در میان اهداف بالقوه قرار دارد و توطئه می‌توانست شامل برنامه‌ریزی برای حمله با بمب‌های دست‌ساز در مناطق حساس از جمله اطراف قلعه سرخ باشد .

این در حالی است که سه ماه قبل از آن، یک خودروی بمب‌گذاری شده در نزدیکی قلعه سرخ منجر به کشته شدن ۱۲ نفر و زخمی شدن بیش از ۲۰ نفر شده بود.

گزارش تیم نظارت ضدتروریسم سازمان ملل، نقش جیش محمد (JeM) و انصار غزوات الہند را در این انفجار تأیید کرده است .

تهامات متقابل حمایت از تروریسم

پاکستان نیز هند را به "تروریسم دولتی" در کشمیر و حمایت از گروه‌های تروریستی برای بی‌ثبات‌سازی این کشور متهم می‌کند. شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در فوریه ۲۰۲۶ در نشست ویژه مجلس قانونگذاری کشمیر آزاد، اعلام کرد که هند "پس از شکست تحقیرآمیز خود، بارها تروریسم را در پاکستان از طریق نیابتی‌های خود تشدید کرده است" .

نخست‌وزیر پاکستان همچنین از حمله به تأسیسات امنیتی در بلوچستان نام برد که به گفته وی توسط "فتنه‌الہند - ارتش آزادی‌بخش بلوچستان (BLA)" و با حمایت هند انجام شده است .

وی تأکید کرد که "صلح منطقه‌ای تا زمانی که هند جاه‌طلبی‌های تهاجمی، توسعه‌طلبانه و هژمونیک خود را کنار نگذارد، برقرار نخواهد شد" .

دکتر رسول بخش رئیس، کارشناس روابط بین‌الملل پاکستان، نیز در برنامه رادیو پاکستان اظهار داشت: "هند همواره درگیر فعالیت‌های خرابکارانه در پاکستان برای بی‌ثبات‌سازی صلح و امنیت کشور بوده است. هند برای تحمیل دستورکار هژمونیک خود در منطقه، تروریست‌ها را تأمین مالی و تسهیل می‌کند" .

نقض حقوق بشر و سرکوب داخلی

بعد دیگر امنیت نرم در کشمیر، وضعیت داخلی و نقض حقوق بشر است. پاکستان و سازمان‌های بین‌المللی بارها هند را به نقض گسترده حقوق بشر در کشمیر متهم کرده‌اند.

شهباز شریف در سخنرانی خود گفت: "هند به بهانه حادثه پاهالگام به پاکستان حمله کرد، اما نیروهای خودش تقریباً روزانه کشمیری‌های بی‌دفاع را می‌کشند، فقط به این دلیل که آنها حقی را مطالبه می‌کنند که جهان طبق قطعنامه‌های شورای امنیت به آنها وعده داده است" .

در مقابل، مقامات هندی تأکید دارند که وضعیت امنیتی در کشمیر به شدت بهبود یافته است. آمیت شاه، وزیر کشور هند، در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که پس از لغو ماده ۳۷۰، خشونت در کشمیر، شمال شرق و مناطق تحت تأثیر چریک‌های مائوئیست تا ۸۰ درصد کاهش یافته است . وی افزود: "روزی دور نیست که این مناطق کاملاً از خشونت آزاد شوند. مائوئیسم تا ۳۱ مارس ۲۰۲۶ از کشور ریشه‌کن خواهد شد" .

بعد اقتصادی امنیت: هزینه‌های نظامی و فرصت‌های از دست رفته

اهمیت امنیتی کشمیر هزینه‌های اقتصادی هنگفتی نیز بر دو کشور تحمیل کرده است. هند بودجه دفاعی خود را به میزان قابل توجهی افزایش داده است و پاکستان این اقدام را بخشی از "طرح‌های هند برای انباشت انواع سلاح از منابع متعدد" و نشانه "طرح‌های تهاجمی علیه پاکستان" می‌داند .

علاوه بر این، تنش‌ها بر سر کشمیر مانع از شکوفایی تجارت دوجانبه می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد که تجارت دوجانبه هند و پاکستان در شرایط عادی می‌تواند به ۲۰ میلیارد دلار در سال برسد، در حالی که هم‌اکنون به دلیل تنش‌ها در پایین‌ترین سطح تاریخی خود قرار دارد. هزینه‌های تحمیل شده به صنعت هواپیمایی هند به دلیل بسته شدن حریم هوایی پاکستان، نمونه کوچکی از این هزینه‌های گسترده‌تر است.

در مجموع اهمیت امنیتی کشمیر در دو سطح سخت و نرم قابل تحلیل است:

در سطح سخت: کشمیر کانون درگیری‌های نظامی مستقیم بین دو کشور هسته‌ای بوده است. آخرین نمونه آن درگیری مه ۲۰۲۵ بود که طی آن دو کشور نزدیک به ۸۷ ساعت درگیر شدند و نهایتاً با میانجیگری آمریکا آتش‌بس برقرار شد .

تداوم اقداماتی مانند بسته ماندن حریم هوایی پاکستان به روی پروازهای هندی، نشانه استمرار تنش‌ها و پیامدهای بلندمدت آن است .

در سطح نرم: کشمیر به صحنه جنگ نیابتی تبدیل شده است. هند پاکستان را به حمایت از گروه‌های تروریستی برای انجام حملات در کشمیر و سایر نقاط متهم می‌کند و کشف بمب‌های دست‌ساز در فوریه ۲۰۲۶ و هشدار درباره حمله لشکر طیبه به دهلی نو، نمونه‌هایی از این تهدیدات است .

پاکستان نیز هند را به "تروریسم دولتی" در کشمیر و حمایت از گروه‌های تجزیه‌طلب در بلوچستان متهم می‌کند .

در بعد داخلی، دو روایت کاملاً متضاد وجود دارد: هند از کاهش ۸۰ درصدی خشونت و بهبود وضعیت امنیتی در کشمیر خبر می‌دهد ، در حالی که پاکستان از "کشته شدن روزانه کشمیری‌های بی‌دفاع" و نقض گسترده حقوق بشر سخن می‌گوید .

این ابعاد چندگانه امنیتی نشان می‌دهد که کشمیر نه فقط یک مناقشه ارضی، بلکه کانونی است که امنیت داخلی، منطقه‌ای و حتی جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تا زمانی که راه‌حلی پایدار برای آن یافت نشود، تهدیدی دائمی برای صلح و ثبات در جنوب آسیا خواهد بود.

 اهمیت اقتصادی و ژئواکونومیک

در کنار ابعاد تاریخی، ایدئولوژیک و امنیتی، کشمیر برای هند و پاکستان اهمیتی حیاتی از منظر اقتصادی و ژئواکونومیک دارد.

این اهمیت در سه حوزه اصلی قابل بررسی است: امنیت آبی و هیدروپلیتیک، توسعه زیرساخت‌های انرژی و تجارت منطقه‌ای، و هزینه‌های اقتصادی مناقشه.

تحولات اخیر، به ویژه تعلیق معاهده آب سند توسط هند در آوریل ۲۰۲۵، این ابعاد را بیش از پیش برجسته کرده است.

امنیت آبی: شریان حیات پاکستان

مهم‌ترین و حیاتی‌ترین وجه اهمیت اقتصادی کشمیر، مسئله آب است. رودهای سند، جلیم و چناب که از کشمیر سرچشمه می‌گیرند یا عبور می‌کنند، شریان حیاتی پاکستان محسوب می‌شوند.

بر اساس معاهده آب سند (Indus Water Treaty) که در سال ۱۹۶۰ بین دو کشور امضا شد، حق استفاده از آب رودخانه‌های شرقی (راوی، بیاس و سوتلج) به هند و حق استفاده از آب رودخانه‌های غربی (سند، جلیم و چناب) به پاکستان تعلق گرفت،

اگرچه هند حق استفاده محدود و غیرمصرفی (عمدتاً برای تولید برق) از رودخانه‌های غربی را نیز دارد .

اهمیت این رودخانه‌ها برای پاکستان غیرقابل اغماض است. این رودخانه‌ها تقریباً ۸۰ درصد از آب سطحی پاکستان را تأمین می‌کنند و نقشی حیاتی در سیستم آبیاری، تولید مواد غذایی و تولید انرژی این کشور دارند. هرگونه اختلال در جریان این رودخانه‌ها تأثیر مستقیمی بر معیشت مردم، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی پاکستان خواهد داشت .

واقعیت نگران‌کننده‌تر برای پاکستان، کاهش شدید سرانه آب در این کشور است. در سال ۱۹۵۱، سرانه آب در پاکستان حدود ۵۰۰۰ متر مکعب بود، اما امروز این رقم به کمتر از ۹۰۰ متر مکعب کاهش یافته که بسیار پایین‌تر از آستانه کمبود آب است.

بیش از ۹۰ درصد آب شیرین موجود در پاکستان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و هرگونه نوسان در جریان رودخانه‌ها مستقیماً بر محصولات کشاورزی تأثیر می‌گذارد .

تعلیق معاهده آب سند: تغییر معادلات

در آوریل ۲۰۲۵، هند در واکنش به حمله تروریستی پاهالگام که منجر به کشته شدن ۲۶ نفر شد، معاهده آب سند را به حالت تعلیق درآورد . این اقدام که به عنوان یک "اقدام تنبیهی" علیه پاکستان توصیف شد، معادلات هیدروپلیتیک منطقه را به شدت تغییر داد.

پس از این تعلیق، هند پروژه‌های متعددی را برای استفاده حداکثری از حقابه خود از رودخانه‌های غربی شدت بخشید. مهم‌ترین این پروژه‌ها، سد برق‌آبی سوالکوت (Sawalkot Hydroelectric Project) بر روی رود چناب در ناحیه رامبان جامو و کشمیر است.

شرکت ملی نیروگاه‌های برق‌آبی هند (NHPC) مناقصه‌ای به ارزش ۵۱۲۹ کرور روپیه (حدود ۶۰۰ میلیون دلار) برای ساخت این پروژه منتشر کرده است .

پروژه سوالکوت با ظرفیت تولید ۱۸۵۶ مگاوات برق، یکی از بزرگترین پروژه‌های برق‌آبی در منطقه خواهد بود. مدت زمان ساخت این پروژه ۳۲۸۵ روز (حدود ۹ سال) پیش‌بینی شده است .

مقامات هندی تأکید دارند که این پروژه علاوه بر افزایش ظرفیت تولید برق در جامو و کشمیر و تقویت شبکه سراسری برق، به ایجاد اشتغال و توسعه زیرساخت‌ها در منطقه نیز کمک خواهد کرد .

عمر عبدالله، وزیر ارشد جامو و کشمیر، در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که این منطقه هنوز از تعلیق معاهده آب سند منتفع نشده است، زیرا ظرفیت تولید پروژه‌های برق‌آبی موجود قابل افزایش نیست.

وی افزود که دولت قصد دارد یک سد انحرافی در وولار (Wullar) بر روی رود جلیم احداث کند تا از طریق آن ظرفیت تولید پروژه‌های برق‌آبی پایین جلیم، یوری یک و یوری دو افزایش یابد. وی همچنین اشاره کرد که می‌توان آب رود چناب را در نزدیکی اخنور منحرف کرده و مناطق بیشتری در جامو را آبیاری کرد .

اتهام "هیدروتروریسم" و نگرانی‌های پاکستان

از سوی دیگر، پاکستان این اقدامات هند را با نگرانی شدید دنبال می‌کند. تحلیلگران پاکستانی این اقدامات را "هیدروتروریسم" (hydro-terrorism) می‌خوانند؛ به معنای دستکاری آب برای ایجاد فشار بر کشورهای پاییندست و مردم آنها.

به گفته کارشناسان، هند ده‌ها پروژه برق‌آبی در حوضه رود سند، به ویژه در جامو و کشمیر اشغالی، احداث کرده است. تخمین زده می‌شود که حدود ۴۰ سد کوچک و متوسط و پروژه‌های "رون-آو-د-ریور" (run-of-the-river) یا در حال بهره‌برداری هستند، یا در دست ساخت و یا در مرحله برنامه‌ریزی قرار دارند .

اگرچه هند ادعا می‌کند که این پروژه‌ها مطابق با معاهده هستند، اما ظرفیت ذخیره‌سازی تجمعی، سرریزهای دریچه‌دار و طراحی‌های تولید برق پیک (peaking power) به هند امکان می‌دهد زمان و حجم جریان آب را کنترل کند.

هرگونه خودداری موقت از رهاسازی آب، حتی در دوره‌های کوتاه کاشت محصولات، می‌تواند خسارات نامتناسبی به پایین دست وارد کند .

آنچه نگرانی پاکستان را تشدید می‌کند، تعلیق سازوکارهای پیش‌بینی شده در معاهده مانند تبادل اطلاعات، اطلاع‌رسانی قبلی درباره پروژه‌ها و مجاری حل اختلاف است.

این سازوکارها ستون‌های معاهده بودند که برای جلوگیری از بی‌اعتمادی و اقدامات یکجانبه طراحی شده بودند. ناتوانی آنها در عمل، عدم اطمینان را افزایش داده و احتمال محاسبه اشتباه را بیشتر می‌کند .

کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC)

اهمیت اقتصادی کشمیر برای پاکستان از طریق کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) نیز نمود پیدا می‌کند. بخشی از این کریدور که بخش کلیدی ابتکار کمربند و جاده (BRI) چین است، از کشمیر تحت کنترل پاکستان (کشمیر آزاد) عبور می‌کند .

اهمیت CPEC برای پاکستان چندجانبه است. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، این کریدور تا سال ۲۰۳۰ منجر به ایجاد حدود ۷۰۰ هزار شغل مستقیم و ۴۵۰ هزار شغل غیرمستقیم خواهد شد و رشد سالانه پاکستان را حدود ۲ تا ۲.۵ درصد افزایش می‌دهد .

چین نیز از این کریدور منافع قابل توجهی کسب می‌کند. تکمیل به موقع CPEC حداقل سه مزیت کلیدی برای چین دارد: اول، یک مسیر جایگزین حیاتی برای تأمین انرژی فراهم می‌کند و وابستگی شدید چین به مسیر پرتلاطم و تحت تأثیر آمریکا از طریق تنگه مالاکا و دریای جنوبی چین را کاهش می‌دهد.

دوم، دسترسی به غرب چین، به ویژه سینکیانگ (شین‌جیانگ) را بهبود می‌بخشد و عملکرد اقتصادی آن منطقه را تقویت می‌کند.

سوم، پیوند جدیدی بین آسیای مرکزی و دریای عرب ایجاد می‌کند .

موضع چین در قبال کشمیر و CPEC همواره محل مناقشه با هند بوده است. چین بارها تأکید کرده که مناطقی که پروژه‌های CPEC در آنها اجرا می‌شود، بخشی از قلمرو این کشور است و ساخت زیرساخت در قلمرو خود را کاملاً قانونی می‌داند.

پکن همچنین بر این باور است که موافقتنامه مرزی ۱۹۶۳ با پاکستان یک توافق معتبر بین دو کشور مستقل بوده و CPEC یک پروژه اقتصادی است و ربطی به مناقشه کشمیر ندارد .

امنیت منابع و رقابت اقتصادی منطقه‌ای

اهمیت اقتصادی کشمیر در چارچوب رقابت اقتصادی منطقه‌ای نیز قابل تحلیل است.

تحولات فوریه ۲۰۲۶ نشان داد که همکاری اقتصادی هند با آمریکا نیز بر معادلات کشمیر تأثیر می‌گذارد.

در چارچوب توافق تجاری موقت هند و آمریکا، نقشه‌ای که دفتر نماینده تجاری آمریکا منتشر کرد، تمام قلمرو جامو و کشمیر از جمله منطقه تحت اشغال پاکستان (PoJK) را به عنوان بخشی از هند نشان می‌داد .

این اقدام که به عنوان یک "شکست دیپلماتیک" برای پاکستان تعبیر شد، نشان داد که اهمیت راهبردی و اقتصادی هند برای آمریکا، وزن این کشور را در مناقشه کشمیر افزایش داده است.

تحلیلگران معتقدند پیام گسترده‌تر آمریکا این بود که پاکستان ممکن است همچنان در رادار واشنگتن باشد، اما هیچ جایگزین واقعی برای هند به عنوان یک شریک جهانی وجود ندارد .

موانع تجارت دوجانبه و هزینه‌های اقتصادی

مناقشه کشمیر هزینه‌های اقتصادی هنگفتی نیز بر دو کشور تحمیل کرده است. تنش‌های مداوم بر سر کشمیر، مانع از شکوفایی تجارت دوجانبه می‌شود.

برآوردها نشان می‌دهد که تجارت دوجانبه هند و پاکستان در شرایط عادی می‌تواند به ۲۰ میلیارد دلار در سال برسد، در حالی که هم‌اکنون به دلیل تنش‌ها در پایین‌ترین سطح تاریخی خود قرار دارد.

علاوه بر این، مخالفت‌های داخلی در پاکستان با عادی‌سازی روابط تجاری با هند وجود دارد. سِراج‌الحق، امیر جماعت اسلامی پاکستان، در ژانویه ۲۰۲۶ به دولت این کشور هشدار داد که ملت اجازه نخواهد داد دولت "به بهای خون کشمیری‌ها و رنج کشاورزان پاکستانی" با هند روابط تجاری برقرار کند. وی تأکید کرد که کشاورزان پاکستانی در شرایط فعلی قادر به رقابت با کشاورزان هندی نیستند .

بعد داخلی: کشاورزی و حفاظت از زمین

در سطح داخلی کشمیر، اقتصاد این منطقه عمدتاً کشاورزی است. عمر عبدالله، وزیر ارشد جامو و کشمیر، در فوریه ۲۰۲۶ تأکید کرد که اقتصاد جامو و کشمیر مبتنی بر کشاورزی است و دولت تلاش کرده بر این بخش تمرکز کند. یکی از چالش‌های اصلی در این بخش، کاهش زمین‌های کشاورزی است .

در این راستا، دولت هند تصمیم گرفته است پروژه‌های راه‌آهن به پاهالگام و شوپیان را متوقف کند، زیرا این پروژه‌ها زمین‌های حاصلخیز کشاورزی و باغی را برای مسیر راه‌آهن تصرف می‌کردند. این تصمیم برای حفاظت از زمین‌های کشاورزی اتخاذ شده است .

در مجموع اهمیت اقتصادی و ژئواکونومیک کشمیر را می‌توان در چند لایه خلاصه کرد:

امنیت آبی حیاتی برای پاکستان: رودخانه‌های کشمیر ۸۰ درصد آب سطحی پاکستان را تأمین می‌کنند و بقای کشاورزی، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی این کشور به آنها وابسته است. کاهش سرانه آب به کمتر از ۹۰۰ متر مکعب، این وابستگی را به یک آسیب‌پذیری استراتژیک تبدیل کرده است .

استفاده حداکثری هند از حقابه خود: تعلیق معاهده آب سند توسط هند در آوریل ۲۰۲۵ و تسریع پروژه‌هایی مانند سد ۱۸۵۶ مگاواتی سوالکوت، نشانه تغییر راهبرد هند از محدودیت‌های معاهده به بهره‌برداری حداکثری از منابع آبی منطقه است .

CPEC و رقابت ژئواکونومیک: کریدور اقتصادی چین-پاکستان که از کشمیر تحت کنترل پاکستان عبور می‌کند، با ایجاد صدها هزار شغل و افزایش رشد اقتصادی پاکستان، این منطقه را به بخشی از رقابت اقتصادی گسترده‌تر بین چین، هند و آمریکا تبدیل کرده است .

هزینه اقتصادی مناقشه: تداوم مناقشه کشمیر، تجارت دوجانبه بالقوه ۲۰ میلیارد دلاری را قربانی کرده، مخالفت‌های داخلی با عادی‌سازی روابط را در پاکستان تقویت کرده و هزینه‌های سنگینی بر دو کشور تحمیل کرده است.

در نهایت کشمیر از منظر اقتصادی، نه تنها منبعی برای توسعه برق‌آبی و کشاورزی است، بلکه به اهرمی راهبردی در مناسبات هیدروپلیتیک و رقابت ژئواکونومیک منطقه‌ای تبدیل شده است.

تعلیق معاهده آب سند و پیگیری پروژه‌های بزرگ برق‌آبی توسط هند، همراه با تداوم CPEC در طرف پاکستان، نشان می‌دهد که ابعاد اقتصادی مناقشه کشمیر در آینده نقشی پررنگ‌تر ایفا خواهد کرد.

اهمیت بین‌المللی

مناقشه کشمیر فراتر از یک اختلاف دوجانبه بین هند و پاکستان، دارای ابعاد بین‌المللی عمیقی است که آن را به یکی از طولانی‌ترین مناقشات حل‌نشده در دستور کار سازمان ملل متحد تبدیل کرده است .

این اهمیت بین‌المللی در چند سطح قابل تحلیل است: جایگاه کشمیر در سازمان ملل متحد، نقش سازمان همکاری اسلامی (OIC)، رقابت قدرت‌های بزرگ، و تأثیر آن بر صلح و امنیت منطقه‌ای و جهانی.

جایگاه کشمیر در سازمان ملل متحد

مناقشه کشمیر یکی از معدود مناقشاتی است که از بدو استقلال هند و پاکستان در دستور کار سازمان ملل متحد قرار داشته است.

قطعنامه‌های ۴۷ (۱۹۴۸)، ۸۰ (۱۹۵۰) و ۹۸ (۱۹۵۲) شورای امنیت، خواستار برگزاری همه‌پرسی زیر نظر سازمان ملل برای تعیین سرنوشت مردم کشمیر شده‌اند . این قطعنامه‌ها همچنان مبنای موضع‌گیری پاکستان در مجامع بین‌المللی است.

نماینده دائم پاکستان در سازمان ملل، منیر اکرم، در فوریه ۲۰۲۶ تأکید کرد که "مبارزه مردم کشمیر برای آزادی و حق تعیین سرنوشت، تحت منشور سازمان ملل، قطعنامه‌های شورای امنیت و قوانین بین‌المللی قانونی است" . وی افزود که "اجرای قطعنامه‌های سازمان ملل در مورد کشمیر به صورت کامل و واقعی ضروری است" .

حضور گروه ناظران نظامی سازمان ملل در هند و پاکستان (UNMOGIP) در منطقه، خود گواهی بر بین‌المللی بودن این مناقشه است.

این ناظران که از سال ۱۹۴۹ در منطقه مستقر شده‌اند، بر خط کنترل (Line of Control) نظارت می‌کنند و وجود آنها نشان می‌دهد که جامعه بین‌المللی ادعای هند مبنی بر "حل‌شده" بودن مسئله کشمیر را نپذیرفته است .

نقش سازمان همکاری اسلامی (OIC)

سازمان همکاری اسلامی به عنوان مهم‌ترین نهاد بین‌المللی نماینده کشورهای مسلمان، نقش فعالی در مناقشه کشمیر ایفا می‌کند.

گروه تماس OIC درباره جامو و کشمیر به طور منظم در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تشکیل جلسه می‌دهد و بر حق تعیین سرنوشت مردم کشمیر تأکید می‌کند .

در آخرین نشست این گروه در سپتامبر ۲۰۲۵ در نیویورک، وزرای خارجه و مقامات ارشد کشورهای عضو از جمله آذربایجان، پاکستان، ترکیه، عربستان سعودی و نیجر گرد هم آمدند .

این گروه ضمن ابراز "نگرانی عمیق" از تشدید تنش‌های نظامی در جنوب آسیا، بر این نکته تأکید کرد که "صلح در منطقه منوط به حل نهایی مناقشه جامو و کشمیر مطابق با قطعنامه‌های شورای امنیت و آرمان‌های مردم کشمیر است" .

گروه تماس OIC همچنین خواستار آزادی زندانیان سیاسی کشمیری، لغو قوانین "محدودکننده و ظالمانه" و اجرای قطعنامه‌های مربوطه شورای امنیت شد . این موضع‌گیری‌ها نشان‌دهنده حمایت مداوم جهان اسلام از آرمان کشمیر است.

رقابت قدرت‌های بزرگ و بین‌المللی شدن عملی کشمیر

تحولات اخیر نشان می‌دهد که کشمیر از یک مناقشه منطقه‌ی به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. همان‌طور که یک تحلیلگر پاکستانی در فوریه ۲۰۲۶ نوشت: "رقابت بین ایالات متحده و چین وارد صحنه هیمالیا شده است و جامو و کشمیر اکنون در تقاطع آن رقابت قرار دارد" .

نقش چین در این معادله بسیار تعیین‌کننده است. چین به عنوان عضو دائم شورای امنیت، ادعای کامل هند بر کشمیر را به رسمیت نمی‌شناسد.

موافقتنامه مرزی ۱۹۶۳ بین چین و پاکستان، که بر اساس آن پاکستان کنترل چین بر دره شکسگام را به رسمیت شناخت، همچنان معتبر است .

توسعه زیرساخت‌ها توسط چین در این مناطق، از جمله پروژه‌های مرتبط با کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC)، واقعیت‌های میدانی جدیدی ایجاد کرده است.

این تحولات نشان می‌دهد که "کشمیر نه فقط یک مسئله حکمرانی داخلی، بلکه بخشی از معادله قدرت منطقه‌ای است" .

ایالات متحده نیز با رویکردی عمل‌گرایانه، موازنه‌ای ظریف را دنبال می‌کند. واشنگتن از یک سو هند را به عنوان شریکی راهبردی در موازنه با چین می‌بیند، اما از سوی دیگر از تعهدات پیمانی که آن را درگیر مناقشات هیمالیا کند، اجتناب می‌کند .

این وضعیت، هند را در موقعیتی دشوار قرار داده: "از نظر راهبردی تشویق شده، اما از نظر تضمین‌های امنیتی بی‌پشتوانه" .

پیوند مناقشه کشمیر با صلح و امنیت جهانی

وجود تسلیحات هسته‌ای در دو سوی مناقشه، اهمیت بین‌المللی کشمیر را چندین برابر کرده است. تحلیلگران تأکید می‌کنند که "بحران کشمیر اکنون به یک نقطه اشتعال جدی بین دو همسایه هسته‌ای تبدیل شده است که نه تنها صلح منطقه‌ای، بلکه صلح و امنیت جهانی را تهدید می‌کند" .

دبیرخانه سازمان همکاری اسلامی در بیانیه‌ای در مه ۲۰۲۵، ضمن ابراز نگرانی عمیق از "وضعیت امنیتی رو به وخامت در جنوب آسیا"، خاطرنشان کرد که "عدم حل این مناقشه، مسئله اصلی تأثیرگذار بر صلح و امنیت در جنوب آسیا است" .

کارشناسان پاکستانی نیز معتقدند که "صلح و ثبات منطقه‌ای مستقیماً با حل مناقشه کشمیر پیوند خورده است" . در مقابل، برخی تحلیلگران مستقل استدلال می‌کنند که نهادهای بین‌المللی مانند سازمان ملل به دلیل منافع قدرت‌های بزرگ، نتوانسته‌اند تعهدات خود را در قبال کشمیر ایفا کنند .

مخالفت با بین‌المللی شدن از سوی هند

هند همواره با بین‌المللی شدن مناقشه کشمیر مخالفت کرده و آن را "امری داخلی" می‌داند. دیپلمات‌های هندی در مجمع عمومی سازمان ملل به طور منظم به اظهارات پاکستان پاسخ می‌دهند و بر این نکته تأکید می‌کنند که کشمیر بخش جدایی‌ناپذیر هند است.

با این حال، تحلیلگران خاطرنشان می‌کنند که موضع هند با واقعیت‌های بین‌المللی همخوانی کامل ندارد. حتی متحدان نزدیک هند مانند افغانستان و بنگلادش نیز کشمیر را به عنوان بخشی از خاک هند به رسمیت نمی‌شناسند .

یک تحلیلگر بنگلادشی می‌نویسد: "هیچ قدرت بزرگی موضع هند مبنی بر ارجاع بی‌پایان به کشمیر به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر خود را نمی‌پذیرد. جهان هنوز آن را سرزمینی مورد مناقشه می‌داند، علیرغم نفوذ روزافزون جهانی هند" .

تلاش‌های میانجی‌گری و دیپلماسی چندجانبه

پاکستان همواره بر نقش میانجی‌گری سازمان ملل و سازمان‌های منطقه‌ای تأکید داشته است.

خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، در سپتامبر ۲۰۲۵ در نشست وزیران گروه دوستان میانجی‌گری در نیویورک گفت: "میانجی‌گری مسیری از درگیری و رویارویی به سوی گفتگو، سازش و صلح پایدار ارائه می‌دهد" . وی افزود که "مناقشه جامو و کشمیر یکی از قدیمی‌ترین موارد در دستور کار شورای امنیت سازمان ملل باقی مانده است" .

در مقابل، هند هرگونه میانجی‌گری در مناقشه کشمیر را رد می‌کند و بر حل دوجانبه مسائل با پاکستان تأکید دارد، اگرچه پاکستان معتقد است که "مقاومت در برابر میانجی‌گری توسط یکی از طرفین در جنوب آسیا، ثبات منطقه‌ای را تضعیف می‌کند" .

در مجموع اهمیت بین‌المللی کشمیر در چند سطح قابل خلاصه است:

۱. جایگاه در سازمان ملل: کشمیر یکی از قدیمی‌ترین مناقشات در دستور کار شورای امنیت است و حضور ناظران نظامی سازمان ملل در منطقه، گواه بین‌المللی بودن آن است .

۲. حمایت جهان اسلام: سازمان همکاری اسلامی و کشورهای عضو آن به طور مداوم از حق تعیین سرنوشت مردم کشمیر حمایت کرده و خواستار حل این مناقشه مطابق قطعنامه‌های سازمان ملل هستند .

۳. رقابت قدرت‌های بزرگ: کشمیر به صحنه رقابت چین و آمریکا تبدیل شده است. موضع چین به عنوان عضو دائم شورای امنیت، روایت هند مبنی بر حل‌شده بودن مسئله کشمیر را به چالش می‌کشد .

۴. تهدید هسته‌ای: وجود تسلیحات هسته‌ای در دو سوی مناقشه، هرگونه بحران در کشمیر را به تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی تبدیل کرده است .

۵. چالش مشروعیت بین‌المللی: علیرغم تلاش‌های هند برای ارائه کشمیر به عنوان مسئله‌ای داخلی، جامعه بین‌المللی آن را به عنوان مناقشه‌ای حل‌نشده می‌شناسد .

در نهایت، کشمیر نمونه‌ای کلاسیک از مناقشه‌ای است که با وجود گذشت نزدیک به هشت دهه، همچنان ظرفیت تأثیرگذاری بر صلح و ثبات منطقه‌ای و جهانی را دارد و حل آن نیازمند اراده جمعی جامعه بین‌المللی است.

نتیجه گیری

مناقشه کشمیر، با گذشت نزدیک به هشت دهه از شکل‌گیری، همچنان یکی از پیچیده‌ترین و طولانی‌ترین مناقشات جهان باقی مانده است.

اهمیت این منطقه برای هند و پاکستان فراتر از وسعت جغرافیایی آن است و به عمق هویت ملی، امنیت هسته‌ای، بقای اقتصادی و جایگاه بین‌المللی دو کشور گره خورده است.

برای پاکستان، کشمیر تکمیل‌کننده نظریه دو ملت و "رگ گردن" این کشور محسوب می‌شود . برای هند، این منطقه نماد زنده سکولاریسم و توانایی این کشور در حفظ وحدت در عین تنوع دینی است .

این تقابل ایدئولوژیک، هرگونه مصالحه را دشوار ساخته است.

در بعد ژئوپلیتیک، کشمیر به صحنه رقابت قدرت‌های بزرگ، به ویژه چین و آمریکا تبدیل شده است. موضع چین به عنوان عضو دائم شورای امنیت و کنترل آن بر بخش‌هایی از کشمیر، روایت هند مبنی بر حل‌شده بودن مسئله کشمیر را به چالش می‌کشد .

اهمیت امنیتی کشمیر در دو سطح سخت و نرم قابل مشاهده است. از یک سو، این منطقه کانون درگیری‌های نظامی مستقیم بین دو کشور هسته‌ای بوده که آخرین نمونه آن درگیری مه ۲۰۲۵ است .

از سوی دیگر، کشمیر به صحنه جنگ نیابتی و تروریسم تبدیل شده که امنیت داخلی هر دو کشور را تهدید می‌کند .

بعد اقتصادی مناقشه، به ویژه مسئله آب، حیاتی‌ترین وجه آن است. رودخانه‌های کشمیر ۸۰ درصد آب سطحی پاکستان را تأمین می‌کنند و تعلیق معاهده آب سند توسط هند در آوریل ۲۰۲۵، زنگ خطری جدی برای امنیت آبی و غذایی پاکستان بود .

در سطح بین‌المللی، کشمیر یکی از قدیمی‌ترین مناقشات در دستور کار سازمان ملل است و حضور ناظران نظامی سازمان ملل در منطقه، گواه بین‌المللی بودن آن است . با وجود تلاش‌های هند برای داخلی‌سازی این مناقشه، جامعه بین‌المللی آن را به عنوان مناقشه‌ای حل‌نشده می‌شناسد .

در نهایت، مناقشه کشمیر یک "بن‌بست استراتژیک" برای هر دو کشور ایجاد کرده است. ادامه این وضعیت، هزینه‌های سنگینی بر دوش دو ملت می‌گذارد و چشم‌انداز صلح و توسعه در جنوب آسیا را تیره می‌سازد.

هرگونه راه‌حل پایدار برای این مناقشه، مستلزم درک همه ابعاد پیچیده آن و اراده سیاسی برای عبور از رقابت‌های تاریخی است. تا آن زمان، کشمیر همچنان به عنوان "تراژدی زنده نه تنها برای منطقه جنوب آسیا، بلکه برای تمام جهان" باقی خواهد ماند .